Sizni kuzatish uchun ruxsat so‘rab o‘tirishmaydi - bu qulaylikmi, qullikmi?

Shaxsiy hayotingizni, sirlaringizni adolatli insonga ishongan bo‘larmidingiz? Aytaylik, ijtimoiy tarmoqlar, sizdagi qurilmalar, foydalanayotgan dasturlaringiz yaxshi odamlarning qo‘lida deb o‘ylaysizmi? Agar pardalar ortida “yomon amakilar” turgan bo‘lsa-chi? Bugun biz “5 daqiqa”da Den Braunning “Raqamli qal’a” romani haqida gaplashamiz.

{Yii::t(}

O'tkazib yuborish 6s

O'tkazib yuborish

Asar voqealari dunyoning eng maxfiy tashkilotlaridan biri — AQSh Milliy xavfsizlik agentligi ichida boshlanadi. U yerda har bir ovoz, har bir raqam, har bir xabar kuzatiladi. Ana shu joyda kriptografiya bo‘yicha eng kuchli mutaxassislardan biri, IQ darajasi juda yuqori bo‘lgan Syuzan Fletcher ismli go‘zal xonim ishlaydi. O‘sha sohibjamol sizni AQShning “temir devorlari” ortiga nazar tashlashingizga yordam beradi.

Kriptograf Ensey Tankado Ispaniyada shubhali o‘lim topadi. U xavfsizlik agentligida ishlagan, keyin esa tashkilotni tark etib, butun dunyoga shov-shuv soladigan da’vo qiladi. Tankado shunday kod yaratganki, uni hech qanday superkompyuter buzib o‘ta olmaydi. Bu shifr agar ochilmasa, Milliy xavfsizlik agentligining global tizimi ishdan chiqadi. Agar ochilsa, agentlik butun dunyo aloqalarini mutlaq nazorat qilish imkoniga ega bo‘ladi.

Mutlaq nazorat uchun kurash

Milliy xavfsizlik agentligi rahbariyati kodni ochishga urinadi. Ammo “TRANSLTR” deb atalgan ulkan superkompyuter ham kod oldida ojiz qoladi. Tizim qizib, ma’lumotlar yonib ketish xavfi paydo bo‘ladi. Syuzan Fletcher buni birinchi bo‘lib his qiladi. U kodni ochish bilan nafaqat tizimni, balki inson erkinligini ham yo‘q qilish mumkinligini anglaydi.

Bir vaqtning o‘zida voqealar ikkinchi yo‘nalishda ham rivojlanadi. Syuzanning qallig‘i — tilshunos va ramzlar bilan ishlaydigan Devid Bekker Ispaniyaga yuboriladi. U kod muallifi Tankado qoldirgan sirning tagiga yetadi. Quvg‘inlar, xiyonatlar, yolg‘on yo‘l-yo‘riqlar orqali Bekker ham kod ortidagi haqiqiy maqsadni anglaydi.

Asarning dramasi shundaki, Milliy xavfsizlik agentligining ichida ham yagona fikr yo‘q. Kuch ishlatish tarafdori bo‘lgan Greg Heyl kabi shaxslar uchun maqsad hamma narsani oqlaydi. Ular uchun erkinlik ikkinchi darajali tushuncha. Stratmor esa davlat xavfsizligi bilan vijdon o‘rtasida qolgan rahbar sifatida tasvirlanadi. U tizimga, tizimning qudratiga haddan ortiq ishonib yuboradi. Hammani nazorat qilish mumkin bo‘lgan kuchga erishish uchun qonunlarning ham, inson daxlsizligining ham unga hech qanday ahamiyati yo‘q.

Sirlaringiz — dushmaningiz bo‘lishi mumkin

Tankadoni asar davomida deyarli ko‘rmaysiz, lekin hamma voqealar uning g‘oyasi atrofida sodir bo‘ladi. U shifr yaratish orqali davlatni ag‘darishni emas, insonlarni uyg‘otishni istagan edi. U kod orqali shunday tuzoq qo‘ygandiki, uni ochishga uringan har qanday hokimiyat o‘zini fosh qilib qo‘yadi. Ya’ni u “Troya oti”ga o‘xshab ichkariga kiradi va barchamizni nazorat qilishga urinayotgan tizimni ishdan chiqaradi.

Asar yakunida ayon bo‘ladiki, haqiqiy dushman kod emas. Asl dushman — hokimiyatning cheksiz nazoratga bo‘lgan ishtiyoqidir.

Den Braunning fikricha, texnologiyaga ishonib bo‘lmaydi, u kimda bo‘lsa, o‘sha uning yo‘nalishini belgilaydi. Agar texnologiya insonni himoya qilsa — bu taraqqiyot. Agar insonni kuzatishga xizmat qilsa, u qullikning zamonaviy ko‘rinishi.

(Faraz qiling, telegram, yutub, feysbuk va nihoyat sun’iy intellekt yomon odamlarning qo‘liga tushsa nima bo‘ladi? Umuman, ular ayni paytda yaxshi odamlarning qo‘lidami? Shunaqa paytda odam tog‘larga qochib ketib, qo‘y boqsam deysan).

Bugungi kunda “Raqamli qal’a” yanada dolzarb. Smartfonlar, ijtimoiy tarmoqlar, kameralar, sun’iy intellekt — barchasi hayotimizni yengillashtiryapti, lekin bir vaqtning o‘zida biz haqimizda hamma narsani bilib olyapti. Erkinlikni qulaylikka almashtirishni afzal bilyapmiz.

Den Braun zamonaviy dunyoning eng yaxshi yozuvchilaridan biri. U deyarli barcha asarlarida o‘quvchiga yangi bilimlar bera oladi, baland devorlar ortiga qarash imkonini beradi.