4 davr muzeyi, minglab noyob eksponatlar, kutubxona va Qur’on zali – Islom sivilizatsiyasi markazida nimalar bor?

Toshkentda qad rostlagan muhtasham bino – Islom sivilizatsiyasi markazi O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2017 yil 23 iyuldagi qaroriga asosan tashkil qilingan. O‘sha yilda boshlangan qurilish ishlari qariyb 9 yildan so‘ng – 2026 yilga kelib yakunlandi. So‘nggi oylarda markaz nufuzli xorijiy delegatsiyalar uchun ochildi.

Kun.uz Islom sivilizatsiyasi markazida bo‘lib, uning faoliyati bilan tanishdi. Ushbu maqolamizda markaz qurilishi haqida faktlar, uning ichida saqlanayotgan qadimiy artefaktlar va jamoatchilik uchun tayyorlab qo‘yilgan ajoyibotlarni ko‘rsatamiz.

Kirish va yer osti qismi

Bugunga kelib Markazdagi so‘nggi jizohlash ishlari yakunlanmoqda: Islom sivilizatsiyasi markazi keng jamoatchilik uchun shu yil mart aprel oylarida ochilishi kutilmoqda.

Markaz rasmiylarining aytishicha, ayni vaqtda muzeyga kirish tartibi ishlab chiqilmoqda va hukumatga taklif kiritiladi. Katta ehtimol bilan muzeyga kirish pulli bo‘ladi. Lekin, uning summasi aniq emas. Shuningdek, keluvchilarga xizmat ko‘rsatuvchi bir necha toifadagi gidlar xizmati, planshet va quloqchinlar orqali sayohat qilish imkoni ham yaratiladi.

Ma’lum qilinishicha, markaz binosining minus 1-qavatida (podval) bolalar uchun maxsus platforma, restavratsiya va elektron nusxa olish laboratoriyasi, muzey eksponatlarini saqlash fondlari, zamonaviy kafeteriy, muzey vestibyullari mavjud. Pastki qismda ta’mirlash ishlari davom etayotgani uchun rasmlarga olishning imkoni bo‘lmadi.

Mahobatli bino va 4 darvoza

Islom sivilizatsiyasi markazi mashhur Hazrati Imom majmuasi hududidagi 10 gektarlik maydonda barpo etilgan. Binoning o‘zi esa 1,8 gektar maydonda joylashgan, foydalanish hududi 42 ming kv.metrni tashkil etadi. Bino uzunligi 161 metr, eni 118 metrni tashkil etib, uch qavat va yer osti qismidan iborat. Markazidagi gumbaz balandligi 65 metrni tashkil etadi.

Markaz binosiga to‘rt tomondan to‘rt asosiy portal – darvozalar orqali kirish mumkin. Markaz binosining asosiy darvozasi – Ulug‘bek portali muzeyga kirish eshigi hisoblanadi. Ushbu portal Registon maydonidagi Ulug‘bek madrasasi bezaklariga uyg‘un holda loyihalashtirilgan. Uning peshtoqida Qur’oni karimning ilk nozil bo‘lgan oyati – «Yaratgan Robbing nomi bilan o‘qi» kalomi bitilgan.

Markazning qolgan uchta darvozasi Xorazm, Buxoro, Qo‘qon portallari, deb nomlangan. Ular ham o‘sha hududlarga xos uslub va naqshlardan foydalanilib bezatilgan.

Binoning tashqi tarafidagi asosiy, katta hamda kichik peshtoqlari, shuningdek, 44 ta ravoqda ilmga targ‘ib qiluvchi, bag‘rikenglik, insonparvarlikka undovchi Qur’oni karim oyatlari va hadislar o‘rin olgan.

Birinchi qavat. Shon-sharaf zali

Markazning birinchi qavatida – bebaho ilmiy-ma’rifiy va madaniy merosi namunalarini o‘z ichiga olgan Islom sivilizatsiyasi markazi muzeyi joylashgan. Ulug‘bek darvozasidan Markazga kirishda foyesida juda katta «Shon-sharaf zali» sizni kutib oladi. Zalning perimetri bo‘ylab 14 ta yarim oval ravoq joylashgan.

Ushbu ravoqlarda boy tariximiz, buyuk allomalarimiz va tarixiy shaxslar faoliyati rangtasvir uslubida mikro-mozaika toshlari yordamida aks ettirilgan. Unda Xorazmiy, Farg‘oniy, Imom Buxoriy va Imom Termiziy, Ibn Sino, Beruniy, Jaloliddin Manguberdi, Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, ma’rifatparvar jadidlar siymolarining tasvirlari va faoliyatlari aks etgan.

Bundan har bir ravoq ostida maxsus sensorli ekranlar o‘rnatilgan bo‘lib, ularda buyuk ajdodlarimizning sun’iy intellekt yordamida yaratilgan siymolari o‘ndan ortiq tilda o‘z hayoti va faoliyati haqidagi «gapirishi mumkin».

Markazning eng asosiy qismida Qur’oni karim zali bunyod etilgan. Bu yerda musulmon dunyosining ma’naviy durdonasi – VII asrda qo‘lda ko‘chirilgan Usmon mushafi va yana 114 dona turli davrlarda ko‘chirilgan mushaflar joylashtirilgan.

65 metrli gumbazga ega, eng jozibali va mahobatli Qur’on zali haqida alohida hikoya qilamiz.

Islom sivilizatsiyasi markazi muzeyi: 4 davrga bo‘lingan

Muzeydagi birinchi qismi – «Islomdan avvalgi davr sivilizatsiyalari» ekspozitsiyasi. Bu yerda 250 metr uzunlikdagi «Vaqt devori» tashkil qilingan.

Unda eng kamida 3000 yillik davlatchilik tarixi miniatyuralar va mahobatli rangtasvir asarlari ko‘rinishida aks ettirilgan.

Shuningdek, ushbu devor bo‘ylab turli davrlarga oid yuzlab eksponatlar, numizmatika namunalari, xaritalar, videoroliklar, interaktiv o‘yinlar joylashtirilgan.

Birinchi Renessans zali VIII–XIII asrlarni qamrab olib, ekspozitsiyada Islomning Movarounnahrga tarqalishi, uning mahalliy aholi madaniyatiga ta’siri, Islom ilmlari rivojiga hissa qo‘shgan Movarounnahr olimlari merosi ko‘rsatiladi.

Zal markazida Birinchi renessans davrida yaratilgan Somoniylar maqbarasi, Mag‘oki Attoriy masjidi, Chashmai Ayyub yodgorligi, Qusamiya madrasasi singari yodgorliklar maketi bor.

Zal to‘rida muqaddas Ka’baning eshigi nusxasi va 1988 yilda ishlatilgan ka’bapo‘shning asl nusxasi joylangan. Shuningdek, bu yerda 13-14 asrlarda Misrda mamluklar davrida yasalgan ka’ba kalitlarini, 2023 yilda Saudiya podshohi O‘zbekistonga tuhfa qilgan Kisva parchasini ko‘rish mumkin.

Zalda birinchi renessansga aloqador va Islomning tarqalishi bilan bog‘liq ma’lumotlar, sahifalar va qo‘lyozmalar o‘rin olgan.

Ikkinchi Renessans ekspozitsiyasida Amir Temur hukmronligi davri va O‘zbek xonliklari davridagi madaniy-ma’rifiy hayot aks ettirilgan. Unda Amir Temur davriga oid kashfiyotlar va ilmiy yutuqlar xaritasi ilk bor namoyish qilingan.

«Vaqt devorida» Amir Temur va temuriylar yaratilgan qo‘lyozmalardan olingan miniatyuralar, ularda aks etgan tarixiy shaxslar siymosini ko‘rish mumkin.

Shayboniylar, Ashtarxoniylar va boshqa sulolalar ham temuriylar davri madaniyatini davom ettirgan. Muzeyda qurdirgan obidalar, shu davrda yaratilgan madaniy meros namunalari ham joy olgan.

So‘nggi qismda «Yangi O‘zbekiston – Yangi Renessans» ekspozitsiyasi joylashgan. Unda O‘zbekistondagi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-huquqiy va ma’naviy-ma’rifiy jarayonlar, erishilgan yutuqlar, davlatning tashqi va ichki siyosati ustuvor yo‘nalishlari, amalga oshirilgan islohotlar yoritilgan.

Markaz rasmiylariga ko‘ra, ushbu zaldagi interaktiv panellar orqali murojaat yo‘llash, huquqiy savollarga javoblar, yuridik maslahatlar olish mumkin.

Bulardan tashqari, Markaz binosining birinchi qavatida 550 o‘ringa mo‘ljallangan Anjumanlar zali joylashgan. Zalga binoning g‘arbiy tomonidan, Buxoro darvozasidan kiriladi. Milliy va zamonaviy arxitektura an’analari asosida qurilgan ushbu zalda 2025 yil 14 noyabr kuni O‘zbekiston prezidenti tashabbusi bilan ta’sis etilgan «Kelajak merosi» xalqaro mukofotlari topshirilgandi.

Umuman olganda noyabr oyida Markaziy Osiyo va Ozarbayjon davlat rahbarlari ham ushbu muhtasham binoning ilk faxriy mehmonlari bo‘ldi.

2-qavat. Kutubxona va boshqa ofislar

Islom sivilizatsiyasi markazi binosining ikkinchi qavatidagi innovatsion kutubxona joylashgan. 226 o‘rinli bu kutubxonaning kitob fondi 350 ming bosma kitob sig‘imiga ega, undan 100 mingi qo‘lyozma va toshbosma, 250 ming zamonaviy nashrlar. Ularning 50 mingi ochiq fonddan joy olishi aytilmoqda.

Kutubxonaning elektron fondi 5 million resursga mo‘ljallangan. Ayni paytda joylashtirilgan kitoblarning umumiy fondi 35 mingdan oshgan. Bu respublikada eng katta sig‘im, ekani aytilmoqda.

Bundan tashqari, kutubxonada xalqaro ilmiy va ta’limga oid nashrlarga obuna bo‘lingan. Xorijiy kutubxonalar bilan umumiy platformalar tashkil etilgan. Qo‘lyozma manbalar umrini uzaytirish maqsadida konservatsiya va restavratsiya laboratoriyasi tashkil etilgan.

Markaz binosining ikkinchi qavatiga O‘zbekiston Musulmonlari idorasi ham to‘liq ko‘chib chiqishi rejalashtirilgan.

Shuningdek, UNESCO, ISESCO, IRCICA, TURKSOY kabi xalqaro tashkilotlarning vakolatxonalari, "Al-Furqan", Oksford Islom tadqiqotlari markazi, Turkiya, Rossiya va Markaziy Osiyo davlatlarining ilmiy institutlari, markazning administratsiyasi ham ikkinchi qavatdan joy oladi.

Ma’lumot uchun, 2020 yilda e’lon qilingan investitsiya dasturida Islom sivilizatsiyasi markaziga 119 million dollar investitsiya kiritilishi haqida yozilgandi. 2021 yil oxirida loyiha quruvchisi Trest-12 bilan tuzilgan shartnoma qiymati 161 million dollarga yetkazilgan.

Farrux Absattarov – Kun.uz muxbiri.
Rasmlar muallifi: Muhammadjon G‘aniyev.