“Bu – qonunchilikni qayta ko‘rib chiqish uchun jiddiy signal” – BMW YPX xodimini urib ketishi voqeasi haqida suhbat

Toshkentda 15 yoshli o‘smir qimmatbaho avtomobilda yo‘l harakat xavfsizligi xizmati inspektorini urib ketdi. Xodim vafot etdi. Jinoyat qonunchiligiga ko‘ra ham 16 yoshga to‘lmagan shaxsni yo‘l transport hodisasi sodir etgani uchun javobgarlikka tortib bo‘lmaydi. Agar «avtomobilni olib qochish» va «qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish» ayblovlari qo‘yilmaganida 15 yoshli Doniyor Turg‘unov jazosiz qolarmidi? Nega voyaga yetmaganlarning qonunlarni mensimasligi va bu bepisandligini tarmoqlarda ko‘z-ko‘z qilish hollari avj oldi? Kun.uz shu kabi savollarni ekspertlar ishtirokida muhokama qildi.

Fevralning so‘nggi kunlari tarmoqlarda muhokama qilingan 2 ta holat jamoatchilikning katta e’tirozlariga sabab bo‘ldi. Birinchisi BMW M4 rusumli qimmatbaho mashinada YPX xodimini urib ketib, o‘limiga sababchi bo‘lgan voyaga yetmagan bola Doniyor Turg‘unov bo‘lsa, ikkinchisi tanish-bilishchilik bilan 15 sutkadan qutulib, “atigi 10 ta minimalka” to‘lagan va buni ochiqchasiga omma oldida maqtangan Asadbek Jumayev edi.

Faollar bu ikkala holatda ham tizimning katta aybi borligini aytib kelishayotgandi. Xo‘sh, tizimdagi ildiz muammolar nimalar? Qonunsizlik bora-bora jazodan qo‘rqmaslikni yuzaga keltirdimi? Kun.uz shu va boshqa savollarga javob olish uchun inson huquqlari faoli Abdurahmon Tashanov va advokat, huquqshunos Abdumalik Abdullayev bilan suhbat uyushtirdi. Quyida intervyuning ayrim muhim qismlari sharhlanadi.

“Davlat o‘zining davlatchiligini qilishi kerak” – inson huquqlari faoli

Abdurahmon Tashanov yuqoridagi voqeaga munosabatini bildirarkan, qonunlar ishlamagan jamiyat va davlatda ijtimoiy statusi yuqori kimsalarni jazolash mexanizmi ishlamasligi haqida gapirdi.

“Ikkala holatda ham qoidabuzarlar ijtimoiy mavqei bilan bog‘liq, ya’ni bular o‘zlarini elita deb hisoblaydigan, shahar markazida yashaydigan va kechalari muntazam mashina poygalarini noqonuniy tashkil qilish bilan [band] odamlar. Endi bu yerda faqat ularning o‘zini ayblash emas, jinoyat yoki qoidabuzarliklar ro‘y bergan muhitni ham tahlil qilish kerak bo‘ladi. Chunki Ichki ishlar vazirligining o‘zi ko‘p marta gapirdi, o‘sha bola, 10-sinf o‘quvchisi juda ko‘p qoidabuzarliklar bilan tushgan ekan. Demak, har bitta tushganida qanaqadir bir jazolanishning o‘rniga bir rag‘bat bilan chiqib ketganki, bolaning ko‘nglida shunaqa ishonch paydo bo‘lgan.

Yoki bo‘lmasa, o‘sha haligi faxrlanib, “menga 15 sutka bera olmadi” degan odam – bularning hammasining tagida o‘sha ta’lim tizimidagi kemtiklik, ijtimoiy, siyosiy hayotimizning hozirgi murakkabligi, umuman qonunsizlik degan juda umumiy, kompleks bir narsa yotadi. Chunki agar qonun ustuvor bo‘lganda, masalan, bunaqa qoidabuzilish holatlari bo‘yicha tegishli organlar chiqib, uning oldini olish kerak edi”, – deydi Tashanov.

Uning qo‘shimcha qilishicha, bunday holatlar shu tendensiyada davom etadigan bo‘lsa, o‘limlar yanayam ko‘payishi mumkin.

“Shuning uchun davlat o‘zining davlatchiligini qilishi kerak. Xuddi mana, “ko‘cha”ga munosabat qilindi-yu, ko‘cha masalan, bir terib olindi. Chunki biz ko‘pincha aytib kelamiz, agar davlatning mexanizmlari yaxshi ishlamasa, u bo‘shliqni kimdir to‘ldiradi. Ya’ni [o‘sha vaziyatda] ko‘cha to‘ldirmoqchi bo‘ldi. Qisman blogerlar ham to‘ldirmoqchi bo‘ldi. O‘sha huquqni muhofaza qilish idoralari funksiyalarini o‘ziga oldi. Qonun ustuvor bo‘lmagan jamiyatda bunaqa holatlar kelaveradi. Shuning uchun bu yerda muammolar juda kompleks”, – deydi u.

“Tegishli huquqiy tashabbus orqali qonunchilik yana ko‘rib chiqilishi, bir tahlil qilinishi kerak” – huquqshunos

Abdumalik Abdullayev huquqiy nigilizm, ya’ni qonunni mensimaslik masalasiga to‘xtaldi. Uning ta’kidlashicha, bu – qonunchilik qayta ko‘rib chiqilishiga ishora.

“Ya’ni sanksiyalanish masalasi… Huquqbuzarlikning sodir etilishi, yana javobgarlik, sanksiyalash mexanizmini qayta ko‘rib chiqilishiga jiddiy signal. Endi, albatta, qonunchilik tashabbusi huquqiga ega bo‘lgan sub’yektlar bor. Ular bu holatlarni e’tibordan chetda qoldirmaydi deb o‘ylaymiz. Tegishli huquqiy tashabbus orqali qonunchilik yana ko‘rib chiqilishi, bir tahlil qilinishi kerak”, – dedi Abdullayev.

Abdullayevga ko‘ra, ayni vaziyatda avtomobil boshqargan qoidabuzardan tashqari, qurbon bo‘lgan YPX xodimi tomonidan ham kamchilik o‘tgan. Huquqshunos IIO xodimlari xavfga bevosita qarshi chiqmasligi kerakligini tushuntirishga urindi.

“Xavf kelyaptimi, xavfni bartaraf qilish, yengillashtirish, yumshatish yo‘llarini [ko‘rish kerak]. Bu professionalizm deyiladi. Ya’ni bu yerda xavfga qarshi chiqib, qahramonlik qilishdan ko‘ra, ko‘proq professionalizm, standart bor. Risk qilinmaydi. Bu yerda to‘g‘ridan to‘g‘ri transport vositasi ketyapti va xavfga qarshi chiqyapti, turib urib yuborish natijasida vafot etyapti.

Bu yerda birinchi o‘rinda xodim, rivojlangan davlatlarda ham shunaqa qoida bor, intizom qoidalarida ham yozilgan u narsa, xavfga qarshi risk qilmasligi kerak edi. Bu standart. Bu vaziyatda o‘zini boshqaruvidagi emas, davlat tomonidan xizmat avtomashinasiga o‘tiradi, navbatchilikka xabardor qiladi, ekipaj ajratilishi va uni qurshab olish deydimi va boshqa choralar deydimi, kerak bo‘lsa qo‘shimcha kuchlarni jalb qilish masalasi, xavfni bartaraf qilishning maksimal choralarini ko‘rish standartlari bor. Shuning uchun biz yozdik, ya’ni qahramonlik psixologiyasi degan narsa bor-da. To‘g‘ri, xodim, misol uchun, xizmat vazifasini bajarayotganda, albatta, vijdonan bajardi, jasorat ko‘rsatdi deymiz. Lekin ikkinchi tomoni, to‘g‘ridan to‘g‘ri xavf kelyaptimi, xavfga qarshi chiqmaydi.

Oddiy misol, jinoyat huquqi nazariyasida zaruriy mudofaa degan narsa bor. Xavfga qarshi mudofaalanish huquqingiz bor. Pichoq bilan hamla qilayotgan, hujum qilayotgan insonga siz ham misol uchun, o‘sha xavfga mutanosib qilishingiz kerak. Lekin eng birinchi o‘rinda pichoq bilan hamla qilayotgandan himoyalanish — qochish, tavsiya etiladi. Bu vaziyatda ham, endi transport vositasini boshqargan insonning ham biz harakatini oqlamaymiz”, – deydi advokat.

Uning qo‘shimcha qilishicha, bunda xodimlarning xavfsizligi uchun standartlar ham qayta ko‘rib chiqilishi kerak bo‘ladi. Suhbat davomida qoidabuzarlar bilan an’ana ko‘rinishiga o‘tgan “uzr so‘rash” amaliyotining qanchalik samaradorligi, Doniyor Tug‘runov qamoqqa olinishidan avval unga qo‘llangan jazo turi, IIVning jarima qo‘llash amaliyotiga buyurtmachi bo‘lib qolgani haqida gaplashildi. To‘liq videoni yuqoridagi havola orqali tomosha qilishingiz mumkin.