Ozarboyjon Erondan norozi, dronni kim otgan?

Kun.uzʼning “Geosiyosat” dasturida siyosatshunoslar shu haqda so‘z yuritdi.

Ozarboyjon nega tergov natijalarini kutmasdan Eronga nisbatan keskin bayonotlar beryapti?

Anvar Yo‘ldoshev: Menimcha, bu holatda Ozarboyjon tekshiruv jarayoni haddan tashqari cho‘zilib ketishidan biroz xavotirda. Ikkinchidan, ashyoviy dalillar masalasi bor. Vaqt o‘tishi bilan bunday dalillar yo‘qolib ketishi yoki o‘z qiymatini yo‘qotishi mumkin. Menimcha, aynan shu ikki sabab Ozarboyjonning tezroq aniqlik kiritishga intilishiga turtki bo‘lyapti. Biroq Ozarboyjon bilan Eron o‘rtasidagi ziddiyatlar yangi emas, ular ancha vaqtdan beri mavjud.

Bu ziddiyatlarning bir necha sabablari bor. Birinchidan, Ozarboyjonda Isroilning mavqeyi juda kuchli. Masalan, Ozarboyjon o‘z neftining taxminan 15 foizini Isroilga eksport qiladi. Shuningdek, mamlakat import qilayotgan qurol-yarog‘ning qariyb 40-50 foizi ham Isroilga tegishli.

Bundan tashqari, Mossad razvedka xizmatining Ozarboyjondagi faolligi haqida ham ko‘p gapiriladi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, ular xavfsizlik tizimlari bilan hamkorlik qilib, maslahat va ekspertiza ko‘magini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, Qorabog‘ urushi vaqtida Eron ko‘proq Armanistonni qo‘llagan, Ozarboyjon esa bundan norozi bo‘lib kelgan. Bu ham ikki davlat o‘rtasidagi ishonchsizlikni kuchaytirgan omillardan biridir.

Yana bir muhim sabab – Erondagi Ozarboyjon diasporasi masalasi. Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, Eronda 20-25 million atrofida ozarboyjon millatiga mansub aholi yashaydi. Tehron uchun bu masala ham doimiy ehtiyotkorlik bilan yondashiladigan ichki siyosiy omil hisoblanadi.

Bundan tashqari, transport yo‘laklari ham muhim geosiyosiy omilga aylangan. Ozarboyjon Zangezur koridori orqali yangi transport koridori yaratishga intilmoqda. Bu loyiha Armenia hududi orqali o‘tadi. Agar ushbu koridor amalga oshsa, Eron mintaqaviy tranzit jarayonlaridagi ayrim iqtisodiy ulushidan mahrum bo‘lishi mumkin.

Shuhrat Rasul: Prezident Mas’ud Pizishkiyon voqea yuzasidan ochiq ravishda uzr so‘ragan bo‘lsa, unda yana qanday qo‘shimcha tekshiruv yoki ekspertiza haqida gap ketishi mumkin? Prezidentning o‘zi hodisa uchun mas’uliyatni tan olib, rasmiy ravishda kechirim so‘radi. Shunday ekan, Ozarboyjon uchun bu tan olishning o‘zi yetarli emasmi, degan savol tug‘iladi.

Axir u nafaqat Ozarboyjondan, balki boshqa davlatlardan, jumladan, Turkiyadan ham uzr so‘rayotgani aytilmoqda. Shu nuqtada ayrim ekspertlarning fikrlari menga biroz tushunarsiz tuyuladi. Ba’zi bayonotlarda Ozarboyjonda Isroil razvedkasi, xususan, Mossad go‘yoki bemalol faoliyat yuritayotgani, hatto davlat tizimlarida maslahatchilik haqida gapiriladi. Bunday baholarni berishda ehtiyotkorlik zarur. Chunki Ozarboyjon mustaqil davlat bo‘lib, o‘zining mustaqil tashqi siyosatini yuritadi.

Hech qanday razvedka xizmati mamlakat ichida nazoratsiz faoliyat yuritishi haqidagi fikrlar asossiz ayblov sifatida qabul qilinishi mumkin. Vaziyatni baholashda, avvalo, O‘zbekistonning o‘z manfaatlari va neytral pozitsiyasidan kelib chiqish muhim.

Mintaqada O‘zbekiston bilan yaqin hamkorlik qilayotgan bir qator davlatlar bor. Masalan, Saudiya Arabistoni O‘zbekistonga taxminan 30 milliard dollarga yaqin investitsiya kiritayotgan strategik hamkorlardan biridir.

Qatar ham qariyb 10 milliard dollarlik sarmoya bilan ishtirok etmoqda. Xuddi shunday, Birlashgan arab amirliklari ham muhim iqtisodiy hamkorlardan biri bo‘lib, katta investitsiya loyihalarini amalga oshirmoqda.

Bundan tashqari, Ozarboyjon va Turkiya ham O‘zbekistonning muhim strategik hamkorlari hisoblanadi. Shu sababli, mintaqadagi har qanday keskin harakat ushbu hamkorlik tizimiga ta’sir qilishi mumkin.

Men boshidan aytganimdek, bu vaziyatda Eron tomonidan qilingan ayrim harakatlar mantiqsiz ko‘rinadi. Buni aytishda hech qanday agressiyani oqlash niyatim yo‘q. Haqiqatan ham xalqaro huquq buzilgan holatlar bor va ko‘plab davlatlar buni tanqid qilmoqda. Ayrimlar AQSh va Isroilni agressiyada ayblaydi. Biroq shu bilan birga, javob harakatlari har doim ham sog‘lom siyosiy mantiqqa mos kelavermaydi.

Suhbatni YouTube’dagi “Geosiyosatkunuz” kanalida to‘liq tomosha qilishingiz mumkin.