«BAAning mustaqillik deklaratsiyasi» – Amirliklar OPEC'dan chiqishiga faqat urush sabab emas

Birlashgan Arab Amirliklari rasmiylari oxirgi haftalarda arab qo‘shnilaridan noroziligini ochiqchasiga bildirib, ularning Eronga nisbatan zaif pozitsiyasidan shikoyat qilib kelayotgandi. Tahlilchilar esa rasmiy Abu-Dabi ushbu noroziligini sammitda qanday namoyish etarkan, deb kutdi.

Shunday vaziyatda – 28 aprel kuni BAA neft ishlab chiqaruvchi davlatlar karteli — OPEC’dan chiqishini e’lon qildi. 1 maydan e’tiboran BAA global energiya narxlariga ta’sir o‘tkazuvchi ushbu tashkilotning a’zosi emas. Amirliklarning bu qarori – Saudiya Arabistoni Fors ko‘rfazi arab davlatlari rahbarlarining sammitiga mezbonlik qilayotgan vaqtga to‘g‘ri keldi. Xususan, Saudiya valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmon yig‘ilishni boshlashi bilan, uning qo‘shnisi «bomba» xabarni tarqatdi.

Biroq OPEC’ning de-fakto yetakchisi Saudiya Arabistoni ekani mintaqada hech kimga sir emasdi. Amirlik rasmiylari bu qarorni neft qazib olish hajmini bir tomonlama oshirish va bozorning uzoq muddatli ehtiyojlarini qondirish istagi bilan izohladi.

Ushbu e’lonning vaqti qasddan tanlanganmi yoki tasodifmi, har qanday holatda ham u Yaqin Sharqdagi so‘nggi tektonik o‘zgarishlarning kuchli ramzi bo‘ldi, deb yozmoqda New York Times. Bu jarayonlar urush davrida yana ham tezlashgan. OPEC’dan uzoqlashish orqali Amirliklar hukumati o‘z manfaatlari yo‘lida keskin qadamlar tashlashga tayyorligini, an’anaviy ittifoqlar va qoliplar bilan cheklanib qolmasligini namoyish etdi.

«Bu Amirliklarning mustaqillik deklaratsiyasidir. Ular endi o‘z manfaatlariga mos kelmaydigan institutlar oldida o‘zlarini qarzdor deb hisoblamaydi», deydi Vashingtondagi Arab ko‘rfazi davlatlari instituti katta ilmiy xodimi Kristin Divan.

«Jilovlanmagan BAA»ning paydo bo‘lishi butun dunyodagi bozorlar, iqtisodiyotlar va mojarolar uchun jiddiy oqibatlarga ega. 2 trillion dollardan ortiq suveren boylikka ega bo‘lgan ushbu kichik mamlakat o‘z chegaralaridan tashqarida ham katta ta’sir doirasini shakllantirgan.

BAA va Saudiya raqobati

New York Times nashriga bergan intervyusida BAA energetika vaziri Suhail Al-Mazruiy OPEC'dan chiqish qarorining «biror bir [neft] ishlab chiqaruvchisiga aloqasi yo‘qligini» ta’kidladi. U Saudiya Arabistoni va Amirliklar Erondagi urush, inqiroz davrida birga turgan «birodarlar» ekanini qo‘shimcha qildi. Ammo saudlar kabi – yirik neft eksportchisi va AQShning yaqin ittifoqchisi bo‘lgan BAA mintaqada tobora o‘z yo‘lidan borayotganini inkor etib bo‘lmaydi.
 

So‘nggi yillarda amirlik rasmiylari o‘z iqtisodiy manfaatlarini ko‘zlash muhimligi haqida gapirib, OPEC tomonidan o‘rnatilgan va neft qazib olishni cheklovchi kvotalardan norozi bo‘lib kelishayotgan edi.

Ko‘rfazdagi arab hukumatlari Isroil bilan masofani saqlayotgan yoki aloqalarni uzayotgan bir paytda, BAA Tel-Aviv bilan ittifoqni yanada mustahkamladi. Yamanda esa BAA qurolli isyonchilarni qo‘llab-quvvatlab, u yerdagi hukumatni dastaklayotgan Saudiya yetakchilarining g‘azabini keltirdi.

Sudandagi shafqatsiz fuqarolar urushida ham manfaatlar to‘qnashmoqda. Saudiya Arabistoni va Misr Sudan hukumatini qo‘llab-quvvatlayotgan bo‘lsa, BAA hukumatga raqib bo‘lgan harbiylashtirilgan guruhni dastaklamoqda. Nashrning yozishicha, BAA rasmiylari ko‘plab dalillar mavjudligiga qaramay, Sudan «Tezkor harakat kuchlari»ga (RSF) qurol yuborayotganini rad etib kelmoqda.

Shu tariqa, Saudiya Arabistoni va Amirliklar o‘rtasidagi ixtilof bir necha yillardan beri rivojlanib kelmoqda. Bugunga kelib, bu kelishmovchilik ikki hukumatning eng yuqori bo‘g‘inlarigacha yetib borgan.

Erondagi urushning ta’siri

Saudiya shahzodasi Muhammad bin Salmon va BAA prezidenti shayx Muhammad bin Zaid bir vaqtlar yaqin sheriklar edi. Ular 2015 yilda Yamandagi xusiylarga qarshi birlashgan, keyinchalik esa Yaqin Sharq kelajagi bo‘yicha bir-biriga zid qarashlarni ilgari surib, sezilarli darajada uzoqlashdi. Bu uzilish Erondagi urush vaqtida yanada mustahkamlangandek ko‘rinmoqda.

28 fevralda AQSh–Isroil hujumi boshlanganidan keyin Eron o‘z javob zarbalarining asosiy qismini – Qo‘shma Shtatlar obektlari joylashgan Ko‘rfaz mamlakatlariga qaratdi.

Ammo Eronning dron va raketa hujumlari – Ko‘rfaz davlatlarini umumiy dushmanga qarshi birlashtirish o‘rniga, mintaqaning parchalanishiga yordam bergandek ko‘rinmoqda.
 

Xususan, Ko‘rfaz rasmiylari Eronga qanday javob berishni o‘ylayotgan bir paytda, BAA ushbu mamlakat bilan uzoq yillik madaniy va iqtisodiy aloqalarini uzish choralarini ko‘rdi. Kamroq va talafoti katta bo‘lmagan hujumlarga uchragan Saudiya Arabistoni esa Eronni keskin qoraladi, biroq urushni diplomatik yo‘l bilan hal qilish bo‘yicha Pokiston harakatlarini qo‘llab-quvvatladi.

BAA esa bu tashabbusdan o‘zini chetga oldi. Amirlik rasmiylari ko‘p marotaba arab va Islom olamining ko‘p tomonlama tashkilotlaridan noroziligini aytib, Eronga nisbatan qattiqroq pozitsiya tarafdori ekaniga ishora qildi.

Dushanba kuni Dubaydagi konferensiyada Amirlikning yuqori martabali mulozimi Anvar Gargash Ko‘rfaz birdamligi – urush keltirib chiqargan «chaqiriqlar darajasida emasligini» aytdi: "Ko‘rfazning har bir davlatida Eronga nisbatan o‘z tiyib turish siyosati bor edi. Bu siyosatlarning barchasi muvaffaqiyatsizlikka uchradi», deydi u.

Neft narxi masalasi

Yillar davomida neft siyosati BAA va Saudiya Arabistoni o‘rtasidagi ziddiyatlarning ko‘rinib turgan manbai bo‘lib kelgan. Amirliklar neft qazib olishni maksimallashtirish strategiyasini ma’qul ko‘rmoqda. Ya’ni ular energiya bozorlari qazilma yoqilg‘ilardan butunlay voz kechgunga qadar imkon qadar ko‘proq neft sotib qolishni ko‘zlamoqda.

Saudiya Arabistoni esa uzoq muddatda yuqori neft narxlarini saqlab qolishga intiladi. Bu strategiya esa ba’zan OPEC a’zolari, jumladan, BAAdan ham ishlab chiqarish hajmini cheklashni talab qiladi. Chunki ancha kattaroq va neftga ko‘proq qaram bo‘lgan Saudiya Arabistoni davlat budjetini, valiahd shahzodaning ulkan va qimmat rejalarini moliyalashtirish uchun yuqori daromadga muhtoj.

OPECʼdan chiqish va neft qazib olishni ko‘paytirish qarori — yuqori energiya narxlari tufayli siyosiy bosim ostida qolgan Tramp ma’muriyatiga ham ma’qul kelishi mumkin.

O‘z hukumatining mustaqil yo‘l tutish istagini aks ettirgan holda, amirlik rasmiylari va hukumatparast sharhlovchilar keyingi qadamlar nima bo‘lishi haqida taxmin qilishmoqda. Ba’zilarga ko‘ra, BAA Arab davlatlari Ligasi, Ko‘rfaz Arab davlatlari Hamkorlik Kengashi yoki Islom Hamkorlik Tashkilotidan ham chiqishi mumkin.

Xususan, BAA yaqin orada Arab Ligasi bo‘yicha ham qaror qabul qilishi mumkin: agar to‘liq chiqish bo‘lmasa ham, a’zolikni muzlatish yoki tashkilotni moliyalashtirishni to‘xtatish ehtimoli bor.

Tahlilchilarga ko‘ra, BAA yillar davomida OPEC'da faqat «Saudiya Arabistoniga hurmat yuzasidan» qolib kelgandi. Bu chiqish – «ular endi Saudiya yetakchiligiga bo‘yin egmasligi»ni aniq ko‘rsatdi.