AQSh yillar davomida Eronning bulutlarini o‘g‘irlab kelganmi?
|22:15 / 14.05.20267 78414 min
2026 yil aprel oyida BAAda joylashgan, bulutlarni ekish bilan shug‘ullanuvchi maxfiy markaz Eron hujumiga uchragani haqida xabarlar paydo bo‘ldi. Ijtimoiy tarmoqlarda ayni shu voqeadan keyin Eronda qurg‘oqchilik tugagani, daryolar to‘lgani va hatto cho‘llarda qor yog‘gani haqidagi gap-so‘zlar urchidi.
Insoniyat o‘zining butun tarixi davomida tabiat hodisalari, xususan, ob-havo va iqlim o‘zgarishlarini tushunish hamda ularni to‘liq nazorat qilishga intilib keladi. Chunki qishloq xo‘jaligidagi hosildorlikdan tortib yirik harbiy kampaniyalarning muvaffaqiyatigacha bo‘lgan juda ko‘p omillar yog‘ingarchilik miqdori, shamol yo‘nalishi va harorat o‘zgarishiga bevosita va bilvosita bog‘liq.
Bugungi kundagi ilm-fan va texnologiyaning misli ko‘rilmagan taraqqiyoti o‘ta ziddiyatli bir savolni yuzaga keltiryapti: insoniyat tabiat hodisalarini sun’iy ravishda boshqarib, ulardan dushmanga qarshi qirg‘inbarot qurol sifatida foydalanyaptimi?
Hammasi nimadan boshlandi?
O‘tgan oyda iroqlik deputat Abdulla al-Haykaniy Eron, Iroq va Turkiya hududlarida kuzatilgan noodatiy kuchli yomg‘irlar fonida jiddiy iddao bilan chiqdi. Go‘yoki AQSh va uning ittifoqchilari harbiy to‘qnashuvlar tufayli havo hududlari yopilgani uchun o‘zlarining iqlim qurollarini qo‘llashni vaqtincha to‘xtatishga majbur bo‘lgan va natijada mintaqaga yana yomg‘irlar qaytdi.
Uning gaplari ijtimoiy tarmoqlarda virusday tez tarqaldi. Deputatning tarafdorlari sirli samolyotlar yillar davomida Eronga kirib kelayotgan bulutlarni qasddan tarqatib yuborish yoki yo‘nalishini o‘zgartirish orqali mamlakatda sun’iy qurg‘oqchilik keltirib chiqarayotganini ta’kidlashyapti.
Iroq janubidagi Maysan viloyatida joylashgan Haviza botqog‘iga uzoq davom etgan qurg‘oqchilikdan keyin yog‘ingarchilik sabab suv qaytgan. Foto: Hussein Faleh/AFP
Iroq Meteorologiya xizmati vakili Amir al-Jabriy bu xabarlarni ilmiy va mantiqiy asosga ega emas deya izohladi. U urush davridagi havo yo‘llarining yopilishi bilan yomg‘irning qaytishi o‘rtasida qandaydir sabab-oqibat bog‘liqligi borligi haqidagi da’volarni to‘liq
Olimlarning ta’kidlashicha, sayyorada havo haroratining ko‘tarilishi global suv aylanishi jarayonini yanada intensivlashtirib yuborgan. Issiqroq havo o‘zida ko‘proq namlikni saqlab qolish xususiyatiga ega, bu esa hatto eng qurg‘oqchil mintaqalarda ham qisqa muddatli, ammo o‘ta kuchli jala quyishiga olib keladi. Buning asosiy drayveri sifatida O‘rta Yer dengizi sirtidagi haroratning noodatiy darajada yuqoriligi ko‘rsatilyapti. Dengiz yuzasining isishi bug‘lanish jarayonini tezlashtiradi, atmosferani o‘ta katta miqdordagi namlik bilan to‘yintiradi va bu havo massalari keyinchalik quruqlik tomon – Turkiya, Iroq va Eron uzra harakatlanadi. Majoziy ma’noda aytganda, O‘rta Yer dengizi kuchli bo‘ron va yomg‘irlar uchun ulkan “suv baki” vazifasini bajaryapti.
Eron elitasining da’volari
Eronda suv taqchilligi va iqlim o‘zgarishi masalasi shunchaki ekologik muammo doirasidan chiqib, milliyxavfsizlik va siyosiy barqarorlik darajasiga ko‘tarilgan. 2025 yilga kelib vaziyat shu qadar yomonlashdiki, poytaxt Tehronning asosiy suv omborlari o‘z sig‘imining atigi 1 foizigacha tushib qoldi. Boshqa hududlardagi yirik to‘g‘onlar ham 30-60 foiz darajasida ishladi.
Vaziyatning kritik nuqtaga yetganini mamlakat prezidenti Mas’ud Pizishkiyon ham tan oldi. U chiqishlaridan birida “Tehronda haqiqatan ham suv qolmadi”, deya ta’kidlab o‘tgandi. Pizishkiyonning so‘zlariga ko‘ra, hukumat poytaxtni ko‘chirish imkoniyatini ham ko‘rib chiqyapti. Ayni paytda Tehronda 15 milliondan ortiq odam yashaydi.
Ayrim ekspertlarning ta’kidlashicha, Eron rasmiylari suv muammosiga tashqi dushmanni aybdor qilib ko‘rsatish orqali ijtimoiy noroziliklarning oldini olishga harakat qilib keladi. Shu sabab o‘n yilliklar davomida “iqlim quroli” ayblovlaridan ko‘p foydalanilgan. Xususan, 2011 yilda Eronning sobiq prezidenti Mahmud Ahmadinajod G‘arb davlatlarini qasddan qurg‘oqchilik keltirib chiqaruvchi maxsus rejalar tuzishda ochiqdan ochiq ayblab chiqqandi. Uning ta’kidlashicha, yuqori texnologik uskunalardan foydalangan holda, Eronga qarab harakatlanayotgan bulutlar Eronga yetib kelishidan oldinroq yomg‘ir bo‘lib yog‘ishga majbur qilingan va mamlakat osmoniga namlikdan xoli, quruq havo yetib kelgan.
Keyinroq shunga o‘xshash bayonot 2018 yilda Fuqaro mudofaasi tashkiloti rahbari, general G‘ulom Rizo Jaloliy tomonidan ham yangragandi. U Isroil va qo‘shni davlatlardan birining qo‘shma maxsus jamoasi Eronga kirib kelayotgan bulutlarni yomg‘irsiz, “bepusht” qilib qo‘yayotganini iddao qiladi. U bunga dalil sifatida Afg‘onistondan tortib O‘rta Yer dengizigacha bo‘lgan hududda 2200 metr balandlikdan yuqori bo‘lgan barcha tog‘lar doimiy qor bilan qoplangani, ammo faqat Erondagina qor yo‘qligini keltiradi. Shundan keyin Eron Meteorologiya xizmati direktori Ahad Vazife bu da’volarni ilmiy jihatdan mutlaqo asoslanmagan deya rad etadi.
“General Jaloliy ehtimol men bexabar bo‘lgan qandaydir yashirin hujjatlarga egadir, biroq meteorologik bilimlar va fizika qonunlariga tayanadigan bo‘lsak, biror bir davlatning qor yoki bulutlarni o‘g‘irlashi mutlaqo imkonsizdir”, degandi u.
“Iqlim quroli” mavjudligi va osmondagi qandaydir ko‘rinmas qo‘l mamlakat tabiatiga qarshi kurashayotganiga eronliklar tomonidan eng ko‘p keltiriladigan dalillardan biri – bir xil geografik kenglikda joylashgan Urmiya va Van ko‘llarining bugungi holatidir. Eronning shimoli-g‘arbida joylashgan, 4000 yildan ortiq tarixga ega Osiyoning eng yirik sho‘r suv havzasi – Urmiya ko‘li deyarli butunlay qurib bitdi. Chegaraning narigi tomonidagi Turkiyaning Van ko‘li esa o‘z suv sathi va barqarorligini saqlab qolyapti.
Urmiya ko‘li
Mutaxassislarning tushuntirishicha, ikki ko‘l o‘rtasida qator tabiiy va gidrologik farqlar mavjud. Van ko‘li Urmiyadan qariyb 29 barobar chuqurroq. Tabiat qonuniyatiga ko‘ra, chuqur suv havzalari tez bug‘lanishga qarshi ancha chidamli bo‘ladi. Shuningdek, topografik relef sababli Van ko‘lining janubiy, g‘arbiy va shimoliy qismlari Eronga nisbatan tabiiy ravishda nam havo oqimlarini ko‘proq ushlab qoladi.
Bundan tashqari, Eron hukumati yillar davomida noto‘g‘ri siyosat yuritib kelgan. Urmiya ko‘lini oziqlantiruvchi 13 tadan ortiq asosiy daryolar oqimi ustida yillar davomida o‘nlab ulkan irrigatsiya to‘g‘onlari qurilgan. Bu to‘g‘onlar ko‘lga boradigan suv yo‘lini to‘liq kesib qo‘ygan. Minglab chuqur quduqlar orqali yerosti suvlarining nazoratsiz tortib olinishi, shuningdek, suv talab qiladigan intensiv ekinlarni qurg‘oqchil hududlarda yetishtirish siyosati ham ko‘l atrofidagi gidrologik muvozanatni butunlay izdan chiqaradi.
Iqlim quroli o‘zi nima?
Ko‘pchilik “iqlim quroli” deganda osmonda yo‘q joydan qora bulutlar paydo qilib, kutilmaganda do‘l va to‘fon chaqira oladigan yoki dushman hududida qasddan jazirama issiqlik va zilzila yarata oladigan texnologiyani tushunadi. Jahon meteorologiya tashkiloti ma’lumotlariga ishonadigan bo‘lsak, ayni paytda zamonaviy ilm-fanda global yoki mintaqaviy iqlimni inson xohishiga ko‘ra o‘zgartirish imkoniyati yo‘q.
Amaliyotda rasman mavjud bo‘lgan, hukumatlar va maxsus xizmatlar foydalana oladigan yagona ob-havo modifikatsiyasi bu – “bulutlarni ekish” texnologiyasidir. Tabiatda bulutdan yomg‘ir yoki qor yog‘ishi uchun undagi o‘ta sovigan suv tomchilari bir-biri bilan birikib, tortishish kuchi ta’sirida yerga tushishga yetadigan darajada og‘irlashishi kerak. Buning uchun esa suv tomchilari atrofida birikadigan mitti markazlar – kristallashish yoki kondensatsiya yadrolari bo‘lishi talab etiladi. Maxsus jihozlangan samolyotlar, yerdagi generatorlar yoki meteorologik raketalar yordamida bulut qatlamlariga kumush yodidi yoki oddiy osh tuzi sepib chiqiladi. Natijada kimyoviy modda zarralari atrofida yirik yomg‘ir tomchilari qisqa muddat ichida shakllanib, kutilayotgan yog‘ingarchilikni sun’iy ravishda tezlashtiradi.
Texnologiya qanchalik istiqbolli ko‘rinmasin, uning imkoniyatlari katta emas. Avvalo, yo‘q joydan bulut yaratib bo‘lmaydi. Ya’ni bulutlarni ekish uchun osmonda yetarli darajada namlikka va mos haroratga ega bulut tizimlari tabiiy ravishda mavjud bo‘lishi shart. Mutlaqo musaffo osmonda yoxud quruq havo massalari ustida bu texnologiya bilan yomg‘ir yog‘dirib bo‘lmaydi. Ekspertlarga ko‘ra, eng mukammal bulut ekish texnologiyasi bilan ham yog‘ingarchilik miqdorini maksimal 20 foizgacha oshirish mumkin.
Umuman olganda, bulut ekish texnologiyasidan AQSh, Rossiya, Xitoy kabi davlatlar qurg‘oqchilikka qarshi kurashish, yirik davlat tadbirlari oldidan “osmonni tozalash” kabi amaliyotlarda foydalanadi. Masalan, Moskvada bayramlar o‘tkazilishi arafasida yomg‘ir tadbirga xalaqit bermasligi uchun samoga raketa yoki samolyotlar yordamida maxsus kimyoviy moddalar sochiladi va bulutlar tarqatib yuboriladi. Ammo bulut ekish texnologiyasi, yuqorida ta’kidlanganidek, faqat lokal xarakterga ega amaliyot bo‘lib, butun mintaqa iqlimiga ta’sir ko‘rsata olishi ilmiy jihatdan isbotlanmagan.
Shuningdek, Amerika HAARP yuqori chastotali radioto‘lqinlar tizimi yordamida atmosferaga ta’sir o‘tkazib keladi va undan geofizik qurol sifatida foydalanadi degan da’volar ham mavjud. Mazkur ilmiy kompleksda 180 ta katta antennalardan iborat ulkan maydon mavjud bo‘lib, ionosferaning kichik bir qismini vaqtincha “qizdirib”, sodir bo‘ladigan o‘zgarishlarni kuzatish uchun tadqiqotlar olib borilishi aytiladi. Bu yerda tabiat hodisalarini boshqarishga oid qandaydir amaliyotlar o‘tkazilganligi haqidagi ma’lumotlar mavjud emas. Xususan, mazkur majmua 2015 yili Pentagon tasarrufidan chiqarilib, Alyaskaning Fairbanks universiteti boshqaruviga o‘tkazilgan va jamoatchilik uchun ochiq obekt hisoblanadi.
HAARP tizimi
“Popay” operatsiyasi
Eng qizig‘i, tarixda iqlimdan dushmanga qarshi qurol sifatida foydalanilgan real misol mavjud. 1960-yillarning o‘rtalariga kelib, AQShning an’anaviy harbiy strategiyalari Shimoliy Viyetnam armiyasining g‘oyat moslashuvchan va ko‘zga tashlanmaydigan logistikasiga qarshi samarasiz bo‘lib qoladi. Xususan, Laos va Kamboja orqali o‘tuvchi, ko‘plab o‘rmon yo‘llari va yashirin ta’minot tarmoqlaridan iborat bo‘lgan mashhur Xo Shi Min so‘qmog‘i Shimoliy Viyetnam uchun o‘ta muhim hayotiy arteriyaga aylanadi. Unga havodan berilgan zarbalar kutilgan natijani bermaydi. Natijada Qo‘shma Shtatlar urushlar tarixida ilk bor dushmanni yengish uchun tabiatning o‘zini qurolga aylantirishga urinib ko‘radi.
1967 yildan to 1972 yilgacha bo‘lgan davrda AQSh maxsus xizmatlari tomonidan “Popay” operatsiyasi nomli dastur ishlab chiqiladi. Maqsad – Viyetnam, Laos va Kamboja hududlarida kuzatiladigan tabiiy muson yomg‘irlari mavsumini sun’iy ravishda uzaytirish edi. Qo‘shimcha yomg‘irlar keltirib chiqarish orqali harbiylar dushmanning tuproq yo‘llarini yumshatib botqoqqa aylantirish, daryo kechuvlarini yuvib yuborish va ko‘chkilar orqali ta’minot mashinalari harakatini butunlay falaj qilib qo‘yishni rejalashtiradi.
Dastlabki eksperimental sinovlar o‘ta muvaffaqiyatli o‘tadi: ekilgan bulutlarning 82 foizi o‘zidan qisqa vaqt ichida kuchli yomg‘ir hosil qiladi. Biroq dastur harbiy nuqtayi nazardan mo‘jiza yarata olmaydi. Shimoliy Viyetnam kuchlari bu sharoitga juda tez moslashdi: ta’minot marshrutlari tunda tashkil etila boshlanadi, loy qoplagan yo‘llarni aylanib o‘tadigan yangi yashirin so‘qmoqlar ochiladi. Qolaversa, shamol yo‘nalishlari tez-tez o‘zgarar va ekilgan bulutlar belgilangan joylarga emas, butunlay boshqa hududlarga siljib ketadi. Urush tugagach sirlar fosh bo‘ladi va bu siyosiy va xalqaro rezonansni yuzaga keltirdi. Shundan so‘ng 1977 yilda BMT tomonidan iqlimdan qurol sifatida foydalanishni taqiqlovchi konvensiya qabul qilinadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, agar AQSh kabi qudratli davlatlar haqiqatan ham minglab kilometr masofadan bulutlarni boshqarish yoki ularni o‘g‘irlashdek fantastik texnologiyaga ega bo‘lganida, birinchi navbatda bundan qurg‘oqchilikdan doimiy aziyat chekayotgan Arizona, Nevada, Kaliforniya kabi shtatlarini suv bilan ta’minlashda foydalangan bo‘lardi.
