Hozirgaça Özbekistonga uç xil vaksina olib kelindi. Dastlab, 16 martda COVAX dasturi orqali AstraZeneca vaksinasi keltirilgan bölsa, 27 mart kuni Özbekiston-Xitoy hamkorligida işlab çiqilgani aytilgan ZF-UZ-VAC 2001 vaksinasining 1 million dozasi keltirildi. Oradan bir oyça ötib, 23 aprelda N.F.Gamaleya nomidagi Milliy epidemiologiya va mikrobiologiya ilmiy-tadqiqot markazi tomonidan işlab çiqilgan «Sputnik V» vaksinasi olib kelindi. May oyi davomida özbek-xitoy vaksinasidan yana ikki partiya keldi.
Koronavirus vaksinalari qanday ta'sir qilişini anglab olişdan avval inson tanasi kasallikka qarşi qanday kuraşişini bilib oliş zarur. Virus kabi mikroblar organizmga yopişganda, ular hujum qiladi va köpaya boşlaydi. Mana şu hujum infeksiya deb ataladi va u kasallikka sabab böladi. Organizm kasallikka qarşi kuraşiş uçun bir neça instrumentlarni işga soladi. Qonda töqima va a'zolarga kislorod yetkazib beruvçi qizil hujayralar, oq yoki immun hujayralari mavjud. Ana şular infeksiyaga qarşi kuraşadi. Qonning turli xildagi oq hujayralari infeksiyaga qarşi bir neça yöl bilan kuraşadi.
Makrofaglar – mikrob yoxud ölgan (ölayotgan) hujayralarni yutib yuborib hazm qiladigan qonning oq hujayralari. Makrofaglar özidan hujum qilgan mikroblarning bir qismini qoldiradi va ular «antigenlar» deb ataladi. Organizm antigenlarni xavfli deb topadi va antitanaçalarni ularga hujum qilişga undaydi.
Mavzuga oid
B-limfotsitlar qonning oq mudofaa hujayralari. Ular makrofaglar qoldirib ketgan virus qoldiqlariga hujum qiluvçi antitanaçalarni işlab çiqaradi.
T-limfotsitlar qonning oq mudofaa hujayralarining yana bir turi. Ular organizmning kasallangan hujayralariga hujum qiladi.
Inson COVID-19 kasalligiga sabab böluvçi infeksiya bilan şikastlanganda, organizm infeksiyani yenguvçi mikrobga qarşi instrumentlarni yaratib oliş va işga tuşirişi uçun bir neça kun yoki hafta kerak böladi. Infeksiya bilan zararlangandan keyin inson immun tizimi şu kasallikdan qanday himoyalanişni eslab qoladi.
Tana bir neça T-limfotsitlarni saqlab turadi – ular organizmga biror virus yana tuşganda tezda işga kirişadigan «xotira hujayralari»dir. Taniş antigenlar uçragan taqdirda, B-limfotsitlar ularga hujum qiliş uçun antitanaçalar işlab çiqaradi. Mutaxassislar bu xotira hujayralari COVID-19ga sabab böluvçi virusga qarşi qança muddat turib bera olişini örganişmoqda.
Ayni damda vaksina yaratişda asosan uç xil yondaşuv mavjud. Yondaşuvlar immunizatsiya uçun nimadan foydalanişga qarab farqlanadi: butun virus yoki bakteriya asosida; immun javobini qözğatuvçi mikroorganizm bölaklari; butun virus emas, balki tarkibida aniq oqsillar sintezi uçun kod mavjud bölgan genetik material.
Inaktivlaştirilgan vaksina
Vaksina yaratişning bu usulida kasallik tarqatuvçi virus yoki bakteriya yoxud ularga juda öxşaş mikroorganizmlardan foydalanilib, ular kimyoviy reagentlar, issiqlik yoki radiatsiya yordamida inaktivlaştiriladi (öldiriladi). Bu usul insonga samarali ta'sir körsatişi isbotlangan bölib, asosan gripp va poliomelitga qarşi vaksina yaratişda qöllanadi va preparatni keng miqyosda işlab çiqariş imkonini beradi.
Biroq uni qöllaş uçun virus yoki bakteriyani xavfsiz yetiştiriş mumkin bölgan maxsus laboratoriya binolari kerak. Uni işlab çiqariş sikli nisbatan uzoq davom etişi, immunizatsiya uçun ikki yoki uç doza qilinişi kerak böladi.
Tirik vaksinada zaiflaştirilgan yoki juda öxşaş virusdan foydalaniladi. Bunday vaksinaga misol tariqasida qizamiq, epidemik parotit, qizilça kabi kasalliklarga qarşi vaksinalarni keltiriş mumkin. Bu usulda inaktivlaştirilgan vaksinaga öxşaş texnologiyadan foydalaniladi va yalpi işlab çiqariş uçun foydalanilsa böladi. Biroq bu vaksinani zaif immunitetli odamlar qabul qila olmasligi mumkin.
Virusli vektor vaksina yoki adenovirusli vaksina
Bunday vaksinada tegişli mikroorganizmning sub-unsurlari (oqsillari)ni yetkazuvçi zararsiz virusdan foydalaniladi va şu tariqa immun javobi qözğatiladi hamda inson kasallikka çalinmaydi. Şu maqsadda zararsiz virus içiga tegişli patogenning muayyan qismlarini şakllantiriş uçun kod kiritiladi. Bunday zararsiz virus keyinçalik organizm oqsilini yetkaziş uçun platforma yoki vektor vazifasini ötaydi. Öşa oqsil immun javobini faollaştiradi. Bu kabi vaksinalar qisqa muddatda işlab çiqiladi, masalan, Ebolaga qarşi vaksina.
Sub-birlik vaksinalarda virus yoki bakteriyaning immun tizimi taniy oladigan faqat maxsus qismlaridan foydalaniladi. Ularda butun vektor sifatida mikroorganizm yoki zararsiz viruslar bölmaydi. Sub-birlik sifatida oqsil yoki şakardan foydalanilişi mumkin. Bolalarga qilinadigan vaksinalarning aksari sub-birlik va kökyötal, qoqşol, içterlama va meningitdan muhofazalaydi.
Genetik material (nuklein kislotalar) asosidagi vaksina
Zaiflaştirilgan yoki yaşaşga qodir bölmagan butun mikroorganizmlar yoxud ularning qismlari asosida yaratilgan vaksinalardan farqli ölaroq, nuklein kislotalar asosidagi vaksina tarkibida muayyan oqsillarni işlab çiqaruvçi genetik tuzilma sohasidan foydalaniladi. DNK va RNK organizmimizdagi hujayralar oqsil işlab çiqarişi uçun kerak böladigan kod mavjud. Bunda DNK avval informatsion RNKga aylanadi, keyin maxsus oqsillarni işlab çiqiş uçun dastur sifatida foydalaniladi.
Nuklein kislota asosidagi vaksina inson organizmidagi hujayralarga DNK yoki mRNK körinişidagi yöriqnomalar töplamini jönatadi va ularga maxsus oqsilni sintez qildiradi. Buni organizm taniydi va unga immun javobini qaytaradi.
Genetik materialdan foydalaniladigan texnologiya vaksina yaratişda yangi usul. Koronavirus pandemiyasiga qadar biror vaksina odamlarda foydalaniş uçun tekşiruvlarning barça bosqiçlaridan ötmagandi. Pandemiya tufayli bu sohada işlar tezlaşib ketdi va mRNK asosidagi vaksinalardan foydalanişga ruxsat berildi.
Genetik material (nuklein kislotalar) asosidagi vaksina: Comirnaty (Pfizer/BioNTech/Fosun Pharma, AQŞ/Germaniya/Xitoy), Moderna (Moderna/NIAID, AQŞ).
Rekombinant oqsil vaksinasi
Bunday vaksinalarni spayk-oqsil asosidagi rekombinant vaksinalar, RBD (inglizça Receptor-binding domain) asosidagi vaksinalar va virusga öxşaş qismlar (inglizça VLP, virus-like particle) asosidagi vaksinalarga böliş mumkin.
Rekombinant oqsillar turli holatlarda: haşarotlar hujayralarida, sutemizuvçilar hujayralarida, xamirturuş va ösimliklarda sintez qilinişi mumkin. Qölga kiritilgan modifikatsiyalarning natijalari va turlari sintezning tizimiga boğliq.
Rekombinant oqsil vaksinalari: EpiVakKorona («Vektor» markazi, Rossiya) va ZF2001 (şu jumladan, ZF-UZ-VAC 2001) (Xitoy/Özbekiston).
