Huquqiy, ijtimoiy, dunyoviy. Konstitutsiyaning 1-moddasiga kiritilayotgan özgartiriş nimani anglatadi?

Huquqiy davlat – bu demokratik tamoyillar asosida qabul qilingan qonunlar oldida barça teng va hisobdor bölgan, heç kim qonundan ustun turmaydigan davlat. Qolaversa, qonunlarning butun davlat hududidagi ustuvorligi, xokimiyatlar vakolatining bölinişi, şaxs va davlatning özaro ma’sulligi, inson huquqlari va erkinliklarining himoyalanişidir.

Ijtimoiy davlat – bu har bir fuqaroning munosib turmuş sifati va darajasiga erişiş, ijtimoiy tafovutlarni yumşatiş va muhtojlarga yordam beriş uçun ijtimoiy adolat tamoyillariga muvofiq moddiy boyliklarni adolatli taqsimlaşga qaratilgan davlat modelidir.

Dunyoviy davlat – davlat hokimiyati va boşqaruvdan din ajratilgan, boşqaruv diniy qoidalar bilan emas, balki fuqarolik qonunçilik hujjatlari bilan tartibga solinadigan, qarorlar qabul qliişda diniy asoslarga tayanilmaydigan davlatdir. Şuningdek, heç qanday din va mafkura davlatning majburlov kuçi bilan örnatilmasligini, ularning davlatdan ayri ekanligini tavsiflaydi.

Şuni alohida ta’kidlaş zarurki, dunyoviy davlatda din davlatdan va siyosatdan ajratilsa-da, jamiyatdan ajratilmaydi.

Ijtimoiy davlat funksiyalari – bu ijtimoiy himoyalanmagan yoki ehtiyojmand qatlamni qöllab-quvvatlaş; işsizlikka qarşi kuraşiş; tadbirkorlarga yordam; aholining bandligini va daromadlarini doimiy ösişini ta’minlaş; ta’lim, soğliqni saqlaş, ijtimoiy xizmatlar va ma’naviy-madaniy rivojlanişning qulayligini ta’minlaş; jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlikni yumşatiş, imtiyozlarni qayta taqsimlaş orqali munosib turmuş şaroitini yaratiş.

Ijtimoiy davlat belgilari: – bu sifatli ta’lim, malakali va maqbul tibbiy xizmat; ijtimoiy yönaltirilgan iqtisodiyot; fuqarolik jamiyatini rivojlanganligi; ijtimoiy davlat dasturlarini işlab çiqişi va amalga oşiriş; davlatning har kimga munosib turmuş şaroiti, ijtimoiy ta’minot va şaxsning özini özi anglaşi uçun teng boşlanğiç şaroitlarini ta’minlaş maqsadlarini tasdiqlaş; fuqarolar oldidagi ijtimoiy mas’uliyat; ijtimoiy sohaga tölovlarning yuqori miqdori; ijtimoiy hayotni yaxşi rivojlangan tartibga soliş tizimi; budjetdan ijtimoiy tölovlarining mavjudligi; ijtimoiy himoya, ijtimoiy ta’minot va bandlik davlat tizimlarining mavjudligi; jamiyatning barça muhtoj a’zolarini istisnosiz ijtimoiy qöllab-quvvatlaşning mavjudligi; fuqarolarning farovonlik darajasi uçun davlat tomonidan javobgarlikni qabul qiliş.

“Yangi Özbekistonning 2022-2026 yillarga möljallangan taraqqiyot strategiyasi” IV bobida “Adolatli ijtimoiy siyosat yuritiş, inson kapitalini rivojlantiriş” masalasiga alohida e’tibor qaratilgan. Şuningdek, strategiyaning 43 ta maqsadi bevosita har bir fuqaroning munosib turmuş sifati va darajasini kötarişga qaratilgan.

“Ijtimoiy davlat” tuşunçasi birinçi marta XIX asr örtalarida Lorens fon Şteyn tomonidan ilgari surilgan. U davlat ğoyasi tenglik va erkinlikni tiklaş, kam ta’minlangan sinflarni boy va kuçlilar darajasiga kötariş, davlat “barça a’zolarining iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotini amalga oşirişi, çunki birining rivojlanişi boşqasining rivojlanişining şarti va natijasidir”. Ijtimoiy davlat – umumiy tamoyillari (aralaş iqtisodiyot, ijtimoiy muammolarni hal qilişda iştirok etiş va boşqalar) dunyoning iqtisodiy rivojlangan aksariyat mamlakatlarida amalga oşirilgan model.

Ijtimoiy davlat modeli Buyuk Britaniya, Fransiya, Şvetsiya, Italiya, Belgiya, Daniya, Findlend, Germaniya, Portugaliya, Ispaniya, Avstriya, Gretsiya, Yaponiya, Niderlandy, Şveytsariya, AQŞ kabi davlatlarda qöllanilmoqda. Huquqiy va dunyoviy davlat tuşunçasi Germaniya, Ispaniya, Italiya, SŞA, Fransiya kabi davlatlar Konstitutsiyalarda ifodalangan.