“Kadrlar almaşmagunça yöllarimiz yaxşilanmaydi” – mustaqil tadqiqotçi
|18:01 / 04.03.202320 84010 min
Inobatga olinmayotgan takliflar, sohada mutaxassislar kamligi, “tuya qilinayotgan” mablağlar ortidan respublika yöllari tobora yomonlaşib bormoqda. Mustaqil tadqiqotçi Salohiddin Qurbonov Kun.uz’ga bergan intervyusida yöllardagi kamçiliklar, ularni bartaraf etiş çoralari, tizimdagi oqsoqliklar haqida gapirib berdi.
— Mahalliy içki yöllar yaxşilanib boryapti. Lekin magistral yöllardan sayyohlar, yuk maşina haydovçilari köp norozi bölib ketganiga guvoh bölamiz. Yöllar nega bu ahvolga keldi?
— «Avtomobil yöllari töğrisida»gi qonun böyiça yöllar uçga bölinadi: umumiy foydalanişdagi yöllar, şaharlar va boşqa aholi punktlari yöllari va xöjalik avtomobillar uçun yöllar. Bularning har birining egasi bor. Umumiy foydalanişdagi yöllarga Avtomobil yöllari qömitasi egalik qiladi va ta’mirlaş, quriş, saqlaşga javobgar. Xöjalik yöllari jismoniy va yuridik şaxslar hisobida bölişi mumkin. Şaharlar va boşqa aholi punktlari yöllari mahalliy hokimiyat idoralari tasarrufida böladi.
2017 yilda Harakatlar strategiyasi doirasida prezident qarori bilan Avtomobil yöllari qömitasi taşkil qilindi. Bundan közlangan asosiy maqsad umumiy foydalanişdagi yöllar sifatini rivojlantirgan holda mintaqaviy avtomobil yöllari va şaharlar, aholi punktlari yöllari qurilişiga ham e’tibor beriş. Umumiy yagona yöl siyosatini olib boruvçi idora sifatida qaralyapti qömitaga. Unga ikki turdagi yöllarga ham qaraş vazifasi yuklatildi. Hamma e’tibor şahar yöllariga qaratilib, taşkilotning öz balansidagi yöllarga e’tibor tuşib ketdi. Oxirgi 3-4 yilda tayinli qiş mavsumini körmadik. Ötgan yilgi bahor va bu yilgi qiş mavsumida aniq kördikki, biz töğri yönalişda emasmiz. Özi 2017 yilgaça ham yöllarimiz maqtanadigan emasdi. Faqat saqlab kelayotgandik.
— Davlat budjetidan har yili trillionlab mablağ ajratiladi. Qismlarga böladigan bölsak, mutaxassislar oylik maoşlari, sohadagi boşqa xarajatlarga ketadi va qaysidir qismi yöl qurilişi, ta’mirlaşi uçun işlatiladi. Bundan taşqari, har yili moliya taşkilotlari mablağlarini jalb qiliş közda tutiladi. Biz yöl böyiça qaysi bosqiçdamiz va qaysi bosqiçga ötişimiz kerak?
— Eng katta yutqazayotgan tomonimiz sonlar izidan quvayotganimiz. Bir yilda bunça yöl ta’mirlandi, bunçasi qurildi, deymiz. Nazarimda, bu töğri emas. Eng muhimi qança yölni xalqaro standartlar darajasida ta’mirlaganimiz va qurganimiz, degan savolni örtaga qöyiş kerak. Sifat böyiça mentalitet şakllanişi va har bir xodim sifat haqida öylaşi zarur. Xalqaro standartlarga keladigani bölsak, biz juda orqadamiz bu böyiça. Hozirgi kunda biz sinayotgan metodlar, qorişmalar iqlimimizga mutlaqo mos emas. Eski metodlardan foydalanib kelinyapti. Bu narsalar nima bilan, kim bilan boğliqligi menga qoronği.
Mavzuga oid
— Sohaga islohotlar kirib kelişiga, yangiliklar özlaştirilişiga nima tösqinlik qilyapti? Bundan kimdir manfaatdormi?
— Soha rahbariga – bir şaxsga qarab qolingan. Yomon rahbar bilan ham tizim işlaşi mumkin, yaxşi rahbar bilan ham tizim işlamasligi mumkin. Ya’ni biz tizim yaratişimiz, unda inson omili qatnaşmasligi, rahbarga boğliq bölmasligi kerak. Har bir jarayonga tizimli yondaşsak, masala hal böladi. Islohot deganda, bir qarorni qabul qilib, mana, tizim yaratildi, deyiş notöğri. Har bir böğinda yöl sohasining öz xodimlari işlaşi lozim. Agar körib çiqilsa, katta qismida bu sohaga taalluqli bölmagan insonlar ötiribdi. Asosiy qarorni qabul qiluvçilar soha vakillari bölişi kerak. Masalan, yöl borasidagi muammoni aytiş uçun biz önta bu sohaga taalluqli bölmagan odamga murojaat qilamiz. Ular masala nimada ekanini tuşunmaydi. Manzilgaça yetib bormaydi. Şuning uçun kadrlar böyiça, tizim böyiça işlaş zarur. Umuman olganda, islohotga muhtoj bu soha.
— Mahalliy yöllar qömita tasarrufidan çiqqanidan söng yaxşilana boşladi. Şunday xulosa uyğonyaptiki, qömita tasarrufidagi yöllar ta’mirlanmaganday, uşlab turilganday. Qömitaga ajratilayotgan pullar qayerga ketyapti deb öylaysiz?
— Qonunlarda ham, prezident qarorlarida ham mahalliy hokimiyat yöl egasi, lekin dasturlar Avtomobil yöllari qömitasi bilan kelişiladi, deyiladi. Hozirda ham mintaqaviy avtomobil yöllari buyurtmaçi xizmati taşkilotlari bor va ular qömita tasarrufida. Şaharlar va boşqa aholi punktlari yöllariga qömita köproq e’tibor beryapti. Buyurtmaçilar ham, loyihaçilar ham qömitaniki. Mahalliy yöllar yaxşilanayotganida Avtomobil yöllari qömitasi hissasi köproq. Qisman yaxşilandi. Lekin öşa mahalliy yöllarni ham me’yorlarga asoslanib qurişimiz, ta’mirlaşimiz kerak. Dasturga qaralsa, har biri joriy ta’mirlaş dasturi bilan ötyapti. Mahalliy hokimiyat balansidagi yöllarni joriy ta’mirlaş dastur bilan qilinayotgani notöğri. Mablağ miqdorini ham köpaytiriş kerak. Ajratilayotgan mablağdan taşkilotlar foyda ololmaydi. Faqat işçiga maoş beriş bilan çeklanadi yoki işlatadigan quriliş mahsulotini kamroq olişi kerak. Kam mablağ ajratilyapti va uning özlaştirilayotgani ham töğri.
— Umumfoydalanuvdagi yöllarni 43 ming km deb olsak, Özbekistonning qaysi qismida xalqaro standartlarga mos yöllar bor va bular 43 ming km ning qança qismini taşkil qilişi mumkin?
— Mutaxassis sifatida aytadigan bölsam, bizda asosan xorijiy moliya institutlari tomonidan moliyalaştirilayotgan yöllarimiz holati nisbatan yaxşi. Farğonadagi dovon yölida beton qoplamalar holati yaxşi. Xorazm va Buxoro viloyatiga boradigan beton yöllarimiz holati ham nisbatan yaxşi. Umuman olganda, foizi juda kam. Uzoği 2 ming km yoki 500-1000 km bölişi mumkin. Juda salbiy körsatkiç. Xalqaro standartlarda yölning eng ostki qatlamidan tepa qatlamgaça ravonlikni ta’minlaşga e’tibor qaratilişi kerak.
— Yöl qurilişi mavsumiy emas. Qiş mavsumida ham qilinadigan işlar bor. Biz bir narsani yöqotdik: sovuq asfalt-beton qorişmasi. Paydo bölgan çuqurlarni sovuq asfalt-beton bilan ta’mirlab qöyilsa, masala hal. Özbekistonda bu borada ilmiy işlar, tadqiqotlar olib borgan insonlarni bilaman, lekin amaliyotga tatbiq etilmayapti. Qiş mavsumida yölçilar bekor bölmasligi kerak. Issiq asfalt-beton uçun havo harorati 10 gradusdan yuqori bölişi zarur. Sovuq asfalt-beton qiyin narsa emas, öz standartlari, me’yorlari mavjud. Qanday işlab çiqarişni yoşi katta yölçilarimiz biladi ham. 2011 yillarda Surxondaryo va Xorazmda tayyorlanib, bazalarga keltirib qöyilardi.
Oçiği, yöl sohasini rivojlantiriş qiyin emas deb hisoblayman. Sönggi yillarda hal etilgan muammolar oldida yöl sohasi juda ham oson. Kerakli insonlar kerakliça e’tibor bersa böldi.
— Yöllar ta’mirlanayotganini körib xursand bölamiz, lekin muddatidan oldin yana yaroqsiz holga kelib qoladi. Öşa yöllarni kimdir topşiradi, kimdir qabul qilib oladi. Şu zanjirda kim köproq aybdor?
— Quriş jarayonida 4 ta nazoratdan ötişi kerak: davlat nazorati (Özyölinspeksiya), buyurtmaçi, loyihaçi va pudratçining öz içki nazorati. 2017 yildan keyin Özyölinspeksiya taşkil etildi. Ammo töliq emas, xodimlari kam — 44 nafar (Qozoğistonda bu tizimda 800 nafar xodim işlaydi). Taşkilot xodimlarini köpaytiriş örniga kamaytirdik. Davlat nazorati faqat texnik nazoratçiga yuklatilgan. Har bir viloyatda texnik nazoratçi 4-5 ta bor va ular ulgurmaydi, qamrab ololmaydi barça jarayonni. Pudratçi taşkilot beradigan xulosani qolgan 2 taşkilot qabul qiladi. Tekşirişga vaqti yetmasa Özyölinspeksiya ham töğri deb qabul qiladi pudratçi xulosasini. Ya’ni bir tomonning xulosasini qolgan 3 ta tomon töğri deb qabul qilişga majbur.
Tizim töğri işlamasa, korrupsion holatlarga sabab böladi. Ya’ni ajratilgan mablağ özlaştirilmaydi degan işonç yöq. Çunki tizim bitta pudratçining laboratoriya xulosasiga qarab qolgandan keyin özlaştiriş bölaveradi.
— Sizda aniq yeçimlar bormi? Aynan qanday takliflar bera olasiz?
— Har yili davlat dasturi şakllantirilayotganda bitta taklifni beraman. Hali birortasi amalga oşgani yöq.
Yöl sohasida eng birinçi navbatda kadrlar islohotini amalga oşiriş kerak. Yöl sohasi böyiça öqişni bitirganlar yoki işlab turgan işçilarni tajriba orttiriş uçun xorijga yuboriş kerak. Yölni rahbar qurmaydi, iş yurituvçi va işçilar quradi.
Ikkinçidan, biz qörqmasdan ilm-fanga, tadqiqotlarga e’tibor berişimiz zarur. Vakolatli idoralar Transport universitetidagi professorlar, ilmiy tadqiqot institutidagilar bilan hamkorlikda işlaşi kerak. Yöllarimiz yomonligi hisobiga avtomobil transporti raqobatda yutqazib qöyyapti, odamlar temiryöldan, havo yöllaridan foydalanişga majbur bölyapti.
Uçinçidan, rivojlaniş uçun yangi texnologiyalarga e’tibor beriş vaqti keldi. Biz hozir innovatsiya, yangilik deyotgan narsalarimiz 20-30 yil oldin yaratilgan. Asfaltni qayta işlaş texnologiyasi bekor qilingan, lekin bizda bu haqda heç kim gapirmayapti. Qayta işlaş jarayonida bir neça barobar köp mablağ ketadi. Olmaliq kon-metallurgiya zavodidagi, neftni qayta işlaş zavodlaridagi çiqindilarni işlatişimiz kerak.
Saqlaş, quriş, loyihalaş bilan şuğullanadigan davlat idoralariga sifat menejmenti joriy qilişimiz lozim. Şunçaki joriy qiliş emas, amalda qattiq tartib-intizom bilan nazorat qilib işlatiş kerak. Avtomobil yöllari qömitasi sifatni ta’minlaşi közda tutilgan, lekin qanday ta’minlaşi hozirgaça mavhum. Özi ta’minlaşi yoki boşqa idoraga vakolatni berişi kerak. Deylik, yagona texnik siyosatni olib boruvçi idora içki nazoratlar olib borişi lozim. Rahbarga boğliq bölmagan tizim yaratib beraylik. Biz körmasak, bizdan keyingi avlodlar bu narsaning mevasini köradi.
Bu sohani rivojlantirişda muammo körmayman men: imkoniyat bor, qilsa böladigan iş. Faqat xohiş va ozgina e’tibor berilsa yetadi.
