“Келажакни квант компютерларсиз тасаввур қилиш қийин” – MIT’ни мақсад қилган фарғоналик ўқувчи

“Яқинда аҳолининг шахсий маълумотлари тарқаб кетди ва албатта бу хавфсизлигимиз етарлича ҳимояланмаганидан далолат. Квант компютерлари орқали хавфсизликни кучайтиришимиз мумкин эди ва бунга имконият бор”, – дейди Озодбек.

Озодбек Тоҳиров дастурлар яратиш баробарида инглиз тилини ҳам ўрганиб бормоқда. Унинг айтишича, келажакни квант компютерларсиз тасаввур қилиш қийин:

“Яқинда квант компютерлари орқали тасодифий рақамлар яратувчи дастур ишлаб чиқдим. Энг аввало криптография нималигини англашимиз керак.

Мисол тариқасида айтадиган бўлсам, алифбода учта рақамни олдинга ёки орқага қилиб ўзгартиришимиз мумкин, шунда “салом”даги “а” ҳарфи “д”га ўзгаради ва шунда ҳеч ким билмайди. Бунда калитимиз уч бўлади. Ҳозирда оддий компютерлар ёки суперкомпютерлар ҳам тасодифий рақамлар ярата олади, лекин улар аслида ҳақиқий тасодифий рақам эмас. Улар математик формулаларга асосланган. Ҳозирда квант компютерлари орқали ҳақиқий тасодифий рақам яратишимиз мумкин, чунки бу физика қонунларига асосланган.

Энди квант технологиялари ҳақида айтиб ўтсам. Квант технологиялари бизга янги бир инқилоб ва имконият бўлиши мумкин. Тарихга юзлансак, 1760 йилларда саноат инқилоби бўлди. Ўрта асрларда Самарқанд, Бухоро илм-фан, маданият ва савдо маркази ҳисобланган ва бу пайтда эса Европада қоронғу давр эди. Лекин саноат инқилоби туфайли кучлар баланси ўзгарди. Саноат инқилобидан сўнг биз 100-150 йил орқада қолиб кетдик. Ундан кейин электр, сўнгра интернет пайдо бўлди.

Ҳозирда сунъий интеллект пойгаси давом этмоқда. Бундан кейин квант технологиялари инқилоби пайдо бўлади. Биз бунга олдиндан тайёр бўлишимиз керак ва мутахассисларни чиқаришни бошлашимиз керак, шунда биз дунёда топ-20 таликка кира олишимиз мумкин. Квант технологияларига саноқли давлатлар эътибор қаратмоқда. Биз бу имкониятдан фойдаланиб қолишимиз керак.

Мисол учун АҚШ квант технологиялари учун 2018 йилдан доимий сармоя киритишни бошлади. Хитой эса миллий дастурлар яратишни 2016 йилда бошлаган. Биз ҳам шу каби дастурлар яратишимиз керак. 2030 йилгача 1 миллион сунъий интеллект етакчиси дастурлари бор, бизга ҳозирда квант технологияларига ҳам шундай дастурлар керак.

Квант компютери билан оддий компютер ёки суперкомпютерларни таққослайдиган бўлсак, қисқача қилиб айтганда оддий ёки суперкомпютерлар 0 ва 1лардан фойдаланади. Квант компютерларида эса шундай хусусият борки, суперпозиция деб аталади, унда ҳам 1, ҳам 0 ишлаши мумкин. Бу уларга бир вақтнинг ўзида вазифаларни барчасини ишлашига ёрдам беради.

Мисол учун, кутубхонада китоб изламоқчисиз, бирорта китобни, оддий компютерларда бирма-бир қидирадиган бўлсак, квант компютерларида улар барча китобни бирданига текшириб чиқади ва бир сонияда топади. 2019 йилда Google квант компютерида тадқиқот ўтказди ва уни уни 200 секунддаёқ бажарди, уни оддий компютерлар 10 минг йилларда бажариши мумкин эди. Кейин эса 2023 йилда IBM компанияси 1100 кубитли квант компютерини ҳам ишлаб чиқди.

Квант компютерини кўпчилик билмаслиги мумкин. Чунки квант компютерлари квант физикасига асосланган. Квант физикаси эса ҳали тўлиқ ривожланмаган. Шунинг учун буни тушунтириш қийин, кўпчилик тушунмайди ҳам. Лекин бу квант технологиялари ҳаётимизга 2035–2040 йилларда кириб келади ва шунда тушунишимиз мумкин.

Дастурлашга 2020 йиллардан бери қизиқишим уйғонган. 2020 йилларда ўзбек тилида дастурлашга дарслар йўқ эди, видеолар камлиги учун қийин бўлган. Шунинг учун акамдан инглиз тилини ўргандим. Квант компютерларини аҳамияти шундаки, улар фақат битта соҳада эмас, кўплаб соҳаларга кириб келиши мумкин. Мисол учун биотехнологияда, электр энергияда ёки сунъий интеллектни ўзини янада кучайтиришда ишлатилиши мумкин.

Масалан, биотехнологияда CRISPR деган дастур бор, у генларни ўзгартиради. Янги технология бу ҳам. Буни фармацевтикада ишлатишимиз мумкин. Мисол учун 10 йилда яратиш мумкин бўлган дорини бир йил муддат ичида яратса бўлади.

Квант компютерларидунё бўйича саноқли ҳисобланади. Ижара нархи соатига 7 минг доллардан бошланади, ўзининг асл нархи эса 10 миллион доллардан ҳам ошиқ ҳисобланади. Буни BlueQubit платформаси орқали мен бепулга 10 дақиқа ишлатдим.

Масалан, Ўзбекистонда яқинда аҳолининг маълумотлари ташқарига сизиб чиқиб кетиб қолди. Бу хавфсизлигимиз етарлича кучли бўлмагани туфайли бўлди. Квант компютерлари орқали эса биз буни кучайтирган бўлишимиз мумкин эди ва ҳеч ким буза олмасди мана шуни.

Айни кунларда сунъий интеллект ривожланяпти ва келажакда янада ривожланиши мумкин, шунинг учун мен Data Science йўналиши бўйича ўқимоқчиман”, дейди Озодбек Тоҳиров.