Антарктидадаги сирли кўлни сунъий йўлдошлар тасвирга олди

Олимлар Ерда 100 миллиондан ортиқ кўл мавжуд деб ҳисоблайди. Улар орасидаги энг ғайриоддийлардан бири — Унтерзее кўли бўлиб, у Антарктидадаги энг йирик ва энг чуқур кўллардан бири саналади ҳамда сувининг ўзига хос кимёвий таркиби билан машҳур.

Фото: NASA Earth Observatory

Унинг муз қатлами остида яширинган сувлари эриган кислороднинг ниҳоятда юқори миқдори, карбонат ангидриднинг паст концентрацияси ва кучли ишқорий муҳити (яъни юқори pH кўрсаткичи) билан ажралиб туради.

Кўл сувининг асосий қисми мавсумий эриган сувлар ҳисобига ҳосил бўлади. Бу сувлар яқинда жойлашган Анучин музлигининг чекка қисмларидан оқиб тушади. Ушбу музлик Отто-фон-Грубер-Гебирге тоғ массивидан жануб томонга, Қиролича Мод Ери ҳудудига қараб тушиб келади.

Йиллик ўртача ҳарорат тахминан –10 °C бўлган шароитда Унтерзее кўли йил бўйи музлаган ҳолда қолади, унинг сувлари эса бир неча метр қалинликдаги муз остида яширинган бўлади. Қуёш нури муз қатлами орқали ўтиб, унинг остидаги сувни бир оз иситади, аммо совуқ юза ва кучли шамоллар буғланиш ҳамда сублимацияни келтириб чиқаради, шу сабабли муз сезиларли даражада эриб кетмайди. Кўлнинг максимал чуқурлиги қарийб 170 метрга етиши тахмин қилинмоқда.

Бу ердаги сувнинг кимёвий таркиби яна шу жиҳатдан ҳам ғайриоддийки, Унтерзее доимий музлаган кўллар ичида йирик конуссимон строматолитлар мавжуд бўлган кам сонли кўллардан биридир. Бу риф тузилмалари аста-секин юқорига қараб ўсади: фотосинтез қилувчи микроорганизмлар — асосан цианобактериялар ўзининг ёпишқоқ юзалари ёрдамида чўкинди заррачаларини тутиб қолади ва калций карбонатидан минерал қобиқлар ҳосил қилади. Конуссимон строматолитлар, хусусан, шипсимон ва текис шакллари кислород ажратади, у эса муз қатлами остида тўпланиб, сувдаги унинг концентрациясини оширади.

Астробиологлар ушбу кўлни ҳаёт вужудга келган ёки мавжуд бўлиши мумкин бўлган муҳитнинг эҳтимолий ўхшаши сифатида кўриб чиқмоқда. Бундай муҳитлар музли йўлдошларда — масалан, Европа ва Энцеладда юзаости океанлари мавжуд жойларда, ёки ҳатто қутбий муз қопламалари ва музликлари бор Марсда ҳам бўлиши мумкин.

Шунга қарамай, шароитлар ташқи томондан барқарор кўринса-да, кўл баъзан кескин ўзгаришларни ҳам бошдан кечиради. 2019 йилдаги дала тадқиқотлари вақтида тадқиқотчилар сув сатҳининг кўтарилганини пайқаган. Кейинроқ Оттава университети (Канада) олимлари гуруҳи ICESat-2 сунъий йўлдоши орқали олинган баландлик маълумотларини таҳлил қилиб, сув сатҳининг икки метрга кўтарилиши қўшни музлик кўли Оберзе томонидан юз берган тошқинли ёриб чиқиш оқибатида содир бўлганини тасдиқлади.

Тадқиқот шуни ҳам кўрсатдики, ушбу ҳодиса вақтида Унтерзее кўлига тахминан 17,5 миллион куб метр эриган сув кириб келган. Бу оқим кўлнинг pH даражасини ўзгартирган ва унинг сувларини карбонат ангидрид билан бойитган, бу эса, эҳтимол, микроблар ҳаёти маҳсулдорлигини оширган.

Олимлар фикрича, шундай даврий тошқинлар карбонат ангидрид танқислигини ҳис қилаётган бошқа антарктик экотизимлар учун ҳам, эҳтимол, Марсдаги музли кўллар учун ҳам “биологик рағбатлантирувчи омил” бўлиб хизмат қилиши мумкин.