Украинадаги уруш. Ғарб қачонгача бирдамлик сақлай олади?

Ҳарбий ҳаракатларни Кремлнинг олтин безакли залларидан туриб бошқараётган Владимир Путин ҳам Ғарбдаги Украинани қўллаш борасидаги муҳокамаларни қизғин кузатаётган бўлса керак. Путин дунёдаги бу борада бўлаётган воқеаларни кузатар экан, бир томонда Украинани тўлиқ қўллаш зарур деб ҳисоблайдиган Болтиқбўйи давлатлари ва Британияни кўради. «Россияни Украинанинг ўзи ҳайдаб чиқаришини таъминлашимиз керак. Шунингдек, Украинанинг ҳудудий яхлитлиги борасида ҳеч қандай муросага бориб бўлмайди», деди масалан Британия ташқи ишлар вазири Лиз Трасс.

Кремл олтин саройидаги Путин яна бир томонда Франция, Германия ва Италия каби ўзига ёқадиган позицияни танлаётган Ғарб давлатларини кўради. Франция президенти Эммануэл Макрон аввалроқ Украина ва Россия келишиб олиши кераклигини айтганди, энди Ғарб Россияни ва унинг етакчисини камситишдан эҳтиёт бўлиши кераклигини иддао қилди. Унинг айтишича, бу урушдан кейин Россия билан муносабатларни тиклашга халақит бериши мумкин. Дунё сиёсий майдонида бу гапи туфайли Макрон нафақат обрўсини йўқотди, уни очиқчасига қўрқоқ дейдиганлар ҳам топилмоқда.

Оқ уйда чиқиш қилган Италия бош вазири Марио Драги ҳам Европада томонлар самарали музокараларга киришишини исташлари ҳақида гапирди.

Германия канцлери Олаф Шолц ва Франция президенти Эммануэл Макрон шанба куни Путин билан 1,5 соат давомида телефонда гаплашди. Қатъиятсизлиги тобора кўриниб бораётган бу икки сиёсатчи Путин билан алоқаларни узишдан қўрқмоқда ва суҳбат давомида улар асосий масала сифатида Қора денгиз орқали Украина буғдойини экспорт қилиш масаласини кўтарган.

Германия ва Франция етакчиларининг юмшоқлиги Латвия бош вазири ўринбосари Артис Пабрикснинг жаҳлини чиқарди. «Афтидан, Ғарбда ўзини тинимсиз камситадиган ва реалликдан узоқ фикрлайдиган сиёсатчилар гуруҳи шаклланмоқда», деди у.

Океанортида нима дейишмоқда?

Урушни «ҳарбий операция» деб аташда давом этаётган Путин учун асосийси АҚШда нима дейишаётганидир. Унинг америкалик ҳамкасби Жо Байден бир-биридан фарқ қилувчи ҳаракатларни амалга оширмоқда. Март ойида Путинни «ҳарбий жиноятчи» деб атаган Байден ҳозирга келиб Украинага Россия ҳудудигача етиб бориши мумкин бўлган ракеталарни беришни истамаяпти. Бу қарор учун ҳатто Россиянинг собиқ президенти, уруш вақтида истеҳзоли баёнотлари билан фавқулодда фаоллашиб қолган Дмитрий Медведев Байденни мақтади ҳам.

АҚШ Украинага HIMARS баравар ўт очиш реактив тизимларидан 4 дона юборадиган бўлган. Бу қурол ёрдамида 300 км ва ундан ортиқ масофадаги нишонга зарба бериш мумкин, қуруқликдаги жангларда ўта самарали. Аммо АҚШ ҳар эҳтимолга қарши Украинага HIMARS учун фақат 80 км масофагача етиб борадиган ракеталар юборади. Шу тариқа, Украина АҚШ қуроллари билан Россия ҳудудига зарба беришининг олди олинган. Ўз навбатида, Украина Россия ҳудудига зарба бермаслик кафолатини тақдим этган.

Ҳар доимгидек Байденнинг сўзларини тушунтириб бериш, унинг қарорларини қайсидир маънода оқлаш давлат котиби Энтони Блинкеннинг гарданига тушди. Берлиндаги НАТО давлатлари ташқи ишлар вазирлари йиғилишида Блинкен АҚШ Украинага имкон қадар барча ёрдамни кўрсатишини маълум қилди. «АҚШ Украинага мустақиллиги ва суверенитетини тўлиқ сақлаб қолиш учун максимал ёрдам беради», деди у.

АҚШ давлат котибининг бу гапларини кучли баёнот сифатида қабул қилиш мумкин, аммо Блинкен «максимал қўллаш» ва «тўлиқ мустақиллиги ва суверенитетини қўллаш» деганда нимани назарда тутганига аниқлик киритмаган.

Экспертлар Ғарбда Украинани қўллаш борасида фикрлар хилма-хиллиги пайдо бўлаётганини ёзмоқда. Европа ислоҳотлар маркази вакили Иэн Бонднинг айтишича, бу учун нефт эмбаргоси киритишдаги тортишувларни кўришнинг ўзи кифоя. Биргина Венгриянинг қаршилиги сабаб Европа Россия нефтига эмбарго кирита олмади. Ҳаттоки Россия бош руҳонийси патриарх Кирилл айнан Венгрия талаби билан санкцияга тушганлар рўйхатига кирмай қолди. Бундай кулгили талаб Европа сиёсати ҳамон мудраётганидан нишонадек.

Европа Россияга унчалик катта зарба бермайдиган эмбаргони ҳам тўлиқ кирита олмади. Ҳаттоки «Дўстлик» ўтказгичи орқали Венгрия, Чехия ва Словакия рус нефтини олишда давом этади. Россиянинг уруш давридаги асосий манбасига айланган газ эмбаргоси ҳақида эса гап ҳам бўлгани йўқ. Болтиқбўйи давлатлари ва Полша бундай чекловлар тезроқ киритилишини истамоқда, аммо Эстония бош вазири Кая Каллас ҳар бир янги санкцияни қабул қилиш давлатлар учун янада оғирроқ бўлишини тан олди. Австрия канцлери Карл Нехаммер эса кейинги санкциялар пакетида рус газига эмбарго ҳақида ҳатто гап бўлмаслигини айтди.

Шу тариқа, Европа бир гуруҳ россияликларга санкция киритиб, Россиянинг урушдаги асосий пул келадиган даромадларидан маҳрум қила олмаслиги кўриниб қолди. Европа бу одамларга санкция қўллаш орқали Путинга босим қилишга умид қилмоқда, аммо ҳозир Россияда Путинга таъсир қила оладиган одам бўлмаса керак. Шу сабабли, нафақат Алина Кабаева, балки россиялик спортчи аёлларнинг барчасига санкция киритишса ҳам бундан Россияга қандайдир зарар бўлиши қийин.

Фақат кўпроқ қурол ёрдам бериши мумкин

Киевда Ғарб кўп қурол ваъда қилгани, аммо улар жуда кам миқдорда келаётганини айтишмоқда. АҚШ ва Германия шу ҳафтада Украинага жуда зарур бўлиб турган баравар ўт очиш тизимлари, ҳаво ҳужумидан мудофаа мажмуалари ва радиолокация юборишни бошлаши керак.

Шу ўринда бошида Украинани қўллашини айтган Ғарб нега «қўл тормозини тортгани» кўпчиликни ҳайрон қолдирмоқда. Россия борини жанг майдонига ташлаётган бир вақтда Байден ва Шолц Украина мудофаасини чеклашга уринаётгандек.

«Ўзига хос тузатиш кетмоқда. Яъни биз Украинанинг ғалабасини хоҳлаймиз, лекин унчалик улкан ғалаба эмас, қабилида», дейди эксперт Иэн Бонд.

Дунёда содир бўлаётган воқеалардан шундай хулоса келиб чиқмоқдаки, Путин барчасини Ғарб ҳеч нарса қила олмайди, ўзига жавоб беришга журъат қилмайди, Афғонистонда НАТО билан шарманда бўлган давлатлар яна бир катта можарога аралашишни истамайди, деган ишонч билан бошлагандек.

«Медуза» билан суҳбатлашган Кремлдаги манбанинг айтишича, Москвада Европа аста-секин Украинага ёрдам беришдан чарчайди деган ишонч пайдо бўлган.

Британия ҳукуматининг Россия қишда газни узиб қўядиган бўлса, қиролликдаги 6 миллион хўжалик энергия муаммосига дуч келиши мумкинлигини айтгани ҳам Кремлдагиларнинг нимтабассумига сабаб бўлгандир.

Ғарб давлатлари фуқароларининг салбий муносабати Украинага бўлган ёрдамни камайтириши мумкин? Бу ҳақда май ойида Конгрессда чиқиш қилган АҚШ Миллий разведка ташкилоти директори Эврил Ҳэйнс ҳам гапирганди. «Балки Путин истеъмол товарлари ва энергия ресурсларининг қимматлашгани, инфляция ошиб кетиши АҚШ ва Европанинг қатъиятини камайтиришига умид қилаётгандир», деганди Ҳэйнс хоним Сенатнинг Қуролли кучлар бўйича қўмитаси аъзоларига қарата.

Ғарбнинг Украинани қўллаш борасидаги бирдамлигида «ёриқлар» кўрина бошлаган бўлса-да, ҳозирча умумий ҳолатда якдиллик бор дейиш мумкин.

«Можарода томонлардан бирининг қўли баланд кела бошласа, муаммо янада яққол сезила бошлайди. Айтайлик, Россия шарқда Украина мудофаасини ёриб ўтиб, Днепрга қараб ҳаракатлана бошласа, яна Украина қайсидир ҳудудини бериб, ўт очишни тўхтатишга келишиши ҳақида гап-сўзлар болалайди. Аксинча Украинанинг қўли баланд кела бошласа, Донбассдаги Россия 2014 йилда қўлга олган ҳудудларни қайтиб олишга уринманг, дейдиганлар кўпаяди», дейди бу ҳақда эксперт Иэн Бонд.

Ҳозир эса бу қабилдаги муҳокамалар тўғри қабул қилинмаяпти. Масалан, АҚШ дипломатияси фахрийси Ҳенри Киссинжер Давосдаги форумда Украина тинчлик сулҳи эвазига ўз ҳудудининг бир қисмини бериш ғоясини ўйлаб кўриши кераклиги ҳақида гапириб, нафақат Украинада, балки бутун дунёда танқидлар остида қолиб кетди. Бу эса уруш мавзусидаги энг кескин тортишувлар ҳали олдинда эканини кўрсатади.