Халқаро тажриба: Автомобилсиз шаҳар қандай қурилади?

Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш агентлиги ҳисоб-китобларига кўра, ҳаво ифлосланишининг катта қисми транспорт воситаларидан чиқадиган заҳарли газлар ҳиссасига тўғри келади. Енгил автомобилдан чиқадиган буғ ҳамда ёнилғи ёқилгандаги заҳарли газлар (углерод оксиди, азот диоксиди) сабаб атмосфера чиқинди билан тўлиб бормоқда. Йилига 4,6 тонна карбонат ангидрид гази чиқиши ҳам олдинда ҳали экологик инқирозлар борлигини кўрсатмоқда.

Айни вақт норвегияликлар мана шу муаммога қарши курашиш учун шаҳар марказларида автотранспортлар сони кўпаяётганини нормал қабул қилмасликка чақириб, аксинча автомобилларсиз ҳам қулайликлар борлигини тарғиб қилишмоқда. Бу йўлда эса улар транспортлар тўхташ жойларига ўриндиқлар каби кўча мебелларини қўйиб, жойларни мини-боғларга айлантиришяпти. Бунинг натижасида марказда пиёдалар сони 10 фоизга ошган.

Албатта, бу амалиётга қарши чиқиб, мини-боғлар олиб ташланиш ҳолатлари ҳам кузатилган. Британиялик экофаол, велоспорт бўйича комиссар Адам Трантер (Bicycle Mayor for Coventry) мазкур вазиятдан ажойиб тарзда чиқа олган. У юк машинасига ёғоч ўриндиқни ўрнатиб, атрофига кўчат ва ўсимликларни эккан ҳамда автомобил тураргоҳларига жойлаштирган. Қарабсизки, «парковка»да транспорт воситаси тургандек, лекин у аслида одамларнинг дам олиши учун қилинган маскандир.

У бу иши билан янгиликлар кўпчилик томонидан кутилгандек ижобий қабул қилинмаслигини, аммо бу билан янги ғоялар эшиги очилишини исботлаган.

Шунингдек, Норвегияда 2023 йил сўнгига қадар Ослодаги дизел ёқилғисида юрадиган барча автобусларни 450 та электробусларга алмаштириш режа қилинмоқда. 48 млн еврога баҳоланган бу дастур ёрдамида шаҳардаги чиқиндиларни, транспорт воситалари шовқинини, харажатларини камайтириш ҳамда ҳаво сифатини яхшилаш мақсад қилинган. 

Ослонинг атроф-муҳит ва транспорт бўйича вице-мэри Сирин Ставнинг айтишича, жамоат транспортини сақлаш арзонга тушса, бу – унинг ҳайдовчилари учун арзон харажатлар деганидир. Электробуслар эса айнан тежамкор экологик фойдали транспорт воситаларидан бири саналади.

Маълумотларга кўра, дастур пойтахтни 2030 йилга бориб жамоат транспорти билан атроф-муҳитни ифлослантирмайдиган дунёдаги биринчи шаҳарга айлантириши мумкин.

Ҳозирда Осло 700 минг нафар аҳолига эга бўлиб, барқарор транспорт тизимига эга давлатлар қаторида етакчи ҳисобланади. Боиси шаҳарда фёрд (денгиз қўлтиқлари) бўйлаб ҳаракатланадиган паром (сув транспорти)ларнинг аксарият қисми аллақачон электрлаштириб бўлинган. Бунинг устига шаҳар кенг трамвай ва велосипед йўлакларига эга.

Автомобилларсиз шаҳар қура олган мамлакатлар

1980 йилларнинг ўрталарида Белгиянинг шимолий-ғарбидаги Гент шаҳрининг тор кўчалари транспортлар тирбандлиги билан тўлган. 1997 йилдан бошлаб бу шаҳарга автомашиналарнинг кириши тақиқлангач, у ер велосипедлар шаҳрига айланган. Одамлар учун 300 км узунликдаги велосипед йўллари қурилиб, ундан қатнаш учун велосипедни ижарага бериш амалиёти ҳам йўлга қўйилган. 

2000-йиллар бошига келиб Испания шимолидаги Понтеведра шаҳрида ҳам худди шу тажриба қўллангани қайд этилади. Яъни ўша вақтларда ҳудуднинг 300 минг квадрат метр майдонини автомобиллар эгаллаган. Уларнинг сонини кескин камайтириш учун эса шахсий транспортлар ҳаракати тақиқлаб қўйилган. Натижада кўчаларининг атмосферасида карбонат ангидрид миқдори 70 фоизга камайиб, аҳоли сони 12 мингга яқин янги пиёдалар билан кўпайган ҳамда Понтеведра фақатгина пиёдалар шаҳрига айлантирилган.

2006 йилга келиб эса Швециянинг пойтахти Стокҳолмда илк марта автомобил ҳайдовчилари учун тирбандлик солиғи жорий этилган. Яъни ҳар бир автомобил кўчаларда тирбандлик ҳосил қилгани, зарарланган ҳудудларда ҳаракатлангани учун шаҳардан кириб-чиқишда маълум миқдорда солиқ тўлайди. Бу тартиб ҳануз ўз кучида. Маълумотларга кўра, дастлаб бу амалиётни ҳар 10 кишидан 7 нафари салбий қабул қилган, аммо 5 йил ўтгач, статистик рақамлар буни кўпчилик қўллаб-қувватлаётганини кўрсатмоқда. Боиси, бугунги кунда Швеция ҳавосида кичик заррачалар миқдори белгиланган хавфдан анча паст, атмосфераси кутилгандан тоза ҳисобланади.

Глобал иқлим ўзгариши, экологиянинг кутилмаган даражада ифлосланиши, атроф-муҳит чиқиндиларга тўлиб бораётгани кўпчиликни хавотирга солиши керак. Айниқса, бу муаммолар антропоген омиллар сабаб жиддийлашиб бораётгани ҳисобга олинса, юқоридаги тажрибалар қўлланиши мамлакатларни экологик инқирозлардан қутқариб қолиши мумкин.