Гренландия нега муҳим? Фойдали қазилмалар харитаси ва геосиёсий ўйин

Дания бош вазири Метте Фредериксен АҚШнинг Гренландияни куч билан эгаллашга уриниши амалда НАТОни вайрон қилишини таъкидлади. Чунки ҳам Дания, ҳам Гренландия алянс аъзоси ҳисобланади.

Бу — Трамп 2025 йил январда иккинчи президентлик муддатини бошлаганидан бери орол устидан назорат ўрнатиш билан иккинчи бор таҳдид қилиши. Шу ерда мантиқий савол туғилади: нима учун айнан Гренландия?

Гренландия замонавий иқтисодиётлар учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган жуда бой фойдали қазилма захираларига эга. Қурилиш, электроника ва молия соҳалари учун муҳим бўлган мис ва олтиндан ташқари, оролда соҳиллар бўйлаб катта ҳажмда графит, нодир ер элементлари, никел, темир рудаси ва рух конлари мавжуд.

Графит ва никел аккумуляторлар, электромобиллар ҳамда қайта тикланувчи энергетика тизимлари ишлаб чиқаришида тобора муҳим аҳамият касб этмоқда. Темир рудаси ва рух оғир саноатни таъминлаб турса, нодир ер элементлари шамол турбиналари, юқори технологияли электроника ва мудофаа тизимлари ишлаб чиқаришда марказий ўрин тутади.

Геологик тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ушбу ресурсларнинг катта қисми аниқ ажралган ҳудудларда, айниқса Гренландиянинг жануби ва ғарбида жамланган. Бу оролнинг ўзига хос ва ниҳоятда қадимий геологик тузилиши билан боғлиқ.

Гренландиянинг алоҳида аҳамияти фақат оддий металлар мавжудлигида эмас, балки стратегик аҳамиятга эга ресурслар спектрининг жуда кенглигида.

Тадқиқотлар Гренландияда Европа Иттифоқи томонидан «муҳим хомашё» деб таснифланган минералларнинг салмоқли улуши мавжудлигини кўрсатмоқда. Бу ресурслар иқтисодий хавфсизлик учун жуда муҳим, бироқ таъминот узилиши хавфи юқори.

Айниқса, нодир ер элементларига қизиқиш катта: бу ресурслар қазиб олиши ҳозирда чекланган сондаги мамлакатлар қўлида жамланган. Шу сабабли Европа ва Шимолий Америка геосиёсий хавфларга нисбатан анча заиф ҳолатда қолмоқда.

Муҳим жиҳат шундаки, фойдали қазилмаларнинг «қоғозда» мавжудлиги уларни амалда самарали қазиб олиш кафолати эмас. Гренландияда тоғ-кон саноати заиф ривожланган ва лойиҳаларнинг жуда оз қисми разведка босқичидан ўтган.

Бу ерда экологик тартибга солиш катта рол ўйнайди. Масалан, ҳукуматнинг уран қазиб олишни тақиқлаши нодир ер элементлари билан боғлиқ бир қатор лойиҳаларнинг тўхтатилишига олиб келди. Чунки уран кўп ҳолларда улар билан бирга жойлашган бўлади. Бу эса суд ишлари, инвесторлар учун ноаниқлик ва соҳанинг янада секинлашишига сабаб бўлди.

Шунга қарамай, маълум даражада ўзгариш ҳам кузатилмоқда. Ёрқин мисол — Amitsoq графит лойиҳаси, у яқинда Европа Иттифоқи қўллаб-қувватлаган ҳолда узоқ муддатли қазиб олиш рухсатини олди. Агар лойиҳа амалга ошса, у литий-ион аккумуляторлар учун юқори сифатли графит етказиб бериши ва Европанинг ташқи таъминотга боғлиқлигини камайтиришга ёрдам бериши мумкин.

Иқтисодий омиллардан ташқари, Гренландиянинг минерал харитаси катта геосиёсий аҳамиятга ҳам эга. Танқидий муҳим ресурслар учун глобал рақобат кучайиб бораётган бир пайтда, оролнинг Европа билан Шимолий Америка ўртасида жойлашгани уни стратегик жиҳатдан жуда муҳим нуқтага айлантиради.

Йирик давлатларнинг Гренландияга қизиқиши фақат тижорий имкониятлар билан эмас, балки таъминот занжирларини барқарор сақлашга интилиш билан ҳам боғлиқ — айниқса тобора парчаланиб бораётган глобал иқтисодиёт шароитида.