Трамп олдида ожиз Америка

АҚШнинг Миннеаполис шаҳрида федерал иммиграция хизмати ICE ходими 37 ёшли Америка фуқароси Алекс Преттини отиб ўлдирди. Худди шу шаҳарда, худди шу хизмат ходими 37 ёшли аёлни ўтиб ўлдирганига бир ой ҳам бўлгани йўқ. Қисқа вақт ичида умуман бошқа иш билан шуғулланиши керак бўлган зобитлар бир шаҳарда икки кишини отиб ўлдиргани америкаликларни шокка туширди.

Трамп яқиндагина қўшни давлат президентини олиб қочди, Европа марказидаги урушни «бир кунда тугатиш» ўрнига урушдан жабрланаётган давлатни айблаб юрди, бошқа давлатга тегишли оролни босиб олишини айтиб, Европа Иттифоқига таҳдид қилди. Энг «стратегик» бошоғриғи тухум нархи ошиши бўлган америкаликлар эса миллиардер Трампнинг бу ишларига кўз юмди.

Аммо қарашса, худди шу Трампнинг буйруғи билан муҳожирларни хўрлаш билан шуғулланаётган полициячилар Америка фуқароларини ҳамманинг кўз ўнгида отиб ташлашни бошлади. Шунда Сэм амаки ва жиянлари ниҳоят бошларини тухум териб қўйилган пештахтадан кўтариб «эй, нималар бўляпти ўзи?» деб атрофга қарай бошлашди.

Конгресс қани?

Америкаликлар ўзларининг «демократия ҳимоячиси» эканини иддао қилиб, икки партиявий тизими билан мақтанади. Гўёки доим кучли бўлган мухолиф партия ҳукмрон партияга истаганини қилишга имкон бермайди. Лекин буларнинг барчаси миф бўлиб чиқди. Трамп иккинчи муддатга киришганидан кейин амалда Америка бир партияли давлатга айланиб қолди, ҳар қанча ғалати бўлмасин, худди коммунистик давлатлар каби.

Демократик партия борлиги ҳам унутилгандек. Тўғри, улар Ню Йорк ва яна баъзи шаҳарлардаги мэрлик сайловларини ютди, кейинги сайловда республикачиларга яна жиддий рақобат қилиши мумкиндир, лекин партия фақат сайлов вақтида кўриниш бериши керак эмас-ку? Демократик партиянинг янги лидери ким ўзи? Байден-ку тушунарли, энди сиёсий нафақада. Камала Ҳаррис қани? Нега Трампнинг ғалати қарорларига партия орқали қарши чиқишга уринмаяпти?

Демократик партияни қўятурайлик, Конгресс деган тилларда достон тизим ҳам ҳимоясиз экани кўриниб қолди. Наҳотки республикачилар партиясидаги ҳамма Америка фуқаролари отиб ўлдирилиши, Америка бошқа давлат ерини босиб олишга таҳдид қилишини оддий қабул қилса? Конгресс Америка президентини тийиб туриши керак бўлган қонунчилик тизимими ўзи ёки президент ташаббусларини қўл кўтариб тасдиқлаб берадиган сохта идорами?

Трамп иккинчи муддатида қиладиган ишларини Конгрессдан сўраб ўтиргани ҳам йўқ. Бу эса Америкада қонун устуворлиги ҳақида иддаолар ҳам ишончсиз эканини кўрсатади. Ҳар ҳолда Трамп ҳукмронлиги даврида. Ҳозир Америкада қонун эмас, Трамп устувор. Бунинг номини диктатура дейишади! Трамп Давосдаги чиқишида ўзини диктатор деб атади ва бундан уялгани ҳам йўқ.

Америкада президент ваколати чеклангани ҳақида кўп гапирилар, бу ҳатто намуна сифатида кўрсатиларди. Ахир чиндан президентлар губернаторларга гапини ўтказа олмаганини кўп кўрганмиз. Лекин агар президент хоҳласа, бу қадриятларнинг ҳеч бири ишламаслиги мумкин экан. Трамп Америка президентининг ваколати амалда чексиз эканини бутун дунёга кўрсатмоқда.

Бу дунё учун хавфли, чунки Америкада бор куч ҳеч кимда йўқ. Бунақа катта куч аниқ қонунчилик тизимининг эмас, бир инсоннинг тизгинида бўлиши тахмин қилиб бўлмас оқибатларга олиб келиши мумкин.

Албатта, Трамп Американи бир кунда демократиядан маҳрум қилолмайди. Мамлакат суд тизими доимий тарзда унинг қарорларини бекор қилиб турибди, бу Америка ҳуқуқ тизими ҳамон мустақил эканидан далолат. Лекин Трамп бутун дунё, хусусан, америкаликлар ҳаётига бевосита таъсир қиладиган қарорларни қабул қилишига Конгресс ҳам, Олий суд ҳам қаршилик қила олмаяпти.

Трамп 2029 йил 20 январ куни охирги марта Америка президенти сифатида тушлик қилади-да, ваколатини топширади, яна бир муддат қолиш имкони йўқ. Лекин ўша кунгача ҳали камида уч йил бор. Аниғи шуки, бир инсон Америкада худди ҳеч қандай демократик ва тийиб турувчи институтлар йўқдек билганини қилиши океан ортида ҳам бошқарув билан боғлиқ фундаментал муаммолар борлигини кўрсатиб қўйди.