Конгресс розилигисиз ҳарбий операция мумкинми?

АҚШ конституциясига кўра, президент маълум ҳарбий ҳаракатларни бошлаши мумкин, лекин уруш эълон қилиш ваколати Конгрессга тегишли. Трамп маъмуриятининг Эронга уруш очгани бу масалани яна кун тартибига олиб чиқди. Мавзу юзасидан Kun.uz'нинг “Геосиёсат” дастурида сиёсатшунос Жаҳонгир Акрамов сўз юритади.

— АҚШ президенти қандай ҳарбий ҳаракатлар учун Конгрессдан розилик олиши керак?

Жаҳонгир Акрамов:1787 йилда қабул қилинган АҚШ конституциясига кўра, президент олий бош қўмондон ҳисобланади ва ҳарбий ҳаракатларни бошлаш ваколатига эга. Бироқ уруш эълон қилиш ҳуқуқи АҚШ Конгрессига тегишли. Масалан, Иккинчи жаҳон уруши даврида расмий уруш эълонлари айнан конгресс номидан амалга оширилган.

Шу билан бирга, президент ва конгресс ваколатлари ўртасида кесишмалар мавжуд бўлиб, бу ҳолат ҳануз сиёсий-ҳуқуқий баҳсларни келтириб чиқармоқда. Президент қисқа муддатли ва чекланган ҳарбий операцияларни мустақил бошлаши мумкин, аммо узоқ муддатли уруш олиб бориш учун конгресс розилиги талаб этилади.

Бу масала айниқса 1973 йилда қабул қилинган “War Powers Resolution” қонуни билан аниқроқ тартибга солинган. Мазкур қонун Ветнам уруши ва “Уотергейт” можаросидан кейин президент ваколатларини чеклаш мақсадида қабул қилинган. Унга кўра, президент ҳарбий операциялар бошланганидан сўнг 60 кун ичида Конгрессдан рухсат олиши шарт. Агар рухсат олинмаса, қўшинлар чиқарилиши керак. Зарурат туғилганда операцияларни якунлаш учун қўшимча 30 кунлик муддат берилиши мумкин.

Амалиётда эса президентлар баъзан операцияларни “уруш” деб эмас, балки бошқа номлар билан атаб, мазкур чекловларни четлаб ўтишга ҳаракат қилади. Шунга қарамай, ҳуқуқий жиҳатдан белгиланган муддатлар амал қилади ва конгресс исталган пайтда ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш ваколатига эга. Бундан ташқари, конгресс жамоатчилик фикри, иттифоқчилар позицияси ва ҳарбий ҳаракатларнинг натижаларини инобатга олади.

Унинг таркибида разведка ва мудофаа масалалари билан шуғулланувчи махсус қўмиталар мавжуд бўлиб, улар мустақил экспертлар хулосалари асосида қарорлар қабул қилишга таъсир кўрсатади. Агар вазият салбий томонга ўзгарса, Конгресс босқичма-босқич сиёсий босимни кучайтириб, ҳатто импичмент жараёнигача бориши мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, президентда ҳарбий ҳаракатларни бошлаш учун етарли ваколат мавжуд, аммо уларнинг давомийлиги ва кенгайиши устидан асосий назорат Конгресс қўлида қолади. Шу сабабли бу масала нафақат ҳуқуқий, балки сиёсий мувозанат билан ҳам чамбарчас боғлиқ.

Суҳбатни YouTube’даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.