Эрон АҚШга қарши: урушда кучлар нисбати қандай?

Қуруқликдаги уруш, ҳаво ҳужумидан мудофаа, дронлар, саноат базаси ва узоқ давом этадиган урушда чидамлилик масаласида вазият анча мураккаб. Таҳлилчилар фикрича, эҳтимолий Эрон—АҚШ қарама-қаршилиги тезкор ғалабадан кўра, қимматга тушадиган ва чўзилиши мумкин бўлган тўқнашувга ўхшайди.

Эрон: санкциялар остидаги мамлакат, аммо технологик жиҳатдан бирёқлама эмас

Эрон ҳақида кўпинча “санкциялар туфайли орқада қолган давлат” деган қарашлар айтилса-да, мамлакатнинг илмий-техник ва саноат салоҳияти бундан мураккаброқ манзарани кўрсатади. Сўнгги ўн йилликларда Теҳрон таълим, муҳандислик, маҳаллий ишлаб чиқариш ва импорт ўрнини босишга катта эътибор қаратди.

Бу, айниқса, олий таълим тизимида сезилади. Мамлакатда талабалар сони кескин ошган, аёллар ўртасида саводхонлик ва олий таълимга қамров ҳам анча юқори даражага етган. Шу билан бирга, иқтисодий ўсиш таълим тизими суръатига мос келмаган. Эрон ялпи ички маҳсулот бўйича бой давлат эмас, бироқ у ташқи бозордан сотиб олиши қийин бўлган маҳсулотларни ўз кучига таяниб ишлаб чиқаришга ҳаракат қилди.

Шу сабабли мамлакат айрим соҳаларда кутилмаган натижаларга эришди. Масалан, автомобилсозлик, двигателлар ишлаб чиқариш, энергетика учун катта қувватли газ турбиналари тайёрлаш, айрим турдаги муҳандислик маҳсулотларини маҳаллийлаштириш шулар жумласидандир. Бу ҳолат Эроннинг ҳарбий саноатига ҳам таъсир кўрсатди: у ўз эҳтиёжи учун хориждан сотиб ололмайдиган йўналишларни маҳаллий асосда ривожлантиришга мажбур бўлди.

Ракета ва дронлар — Эрон ҳарбий саноатининг асосий кучи

Таҳлилда айтилишича, Эроннинг энг кучли йўналишларидан бири — баллистик ракета ва учувчисиз қурилмалар ишлаб чиқариш соҳаси. Мамлакат ўрта ва қисқа масофали баллистик ракета турларини мустақил ишлаб чиқаради. Айрим ҳисоб-китобларга кўра, Эронда бундай ракеталар захираси жуда катта бўлиши мумкин.

Бу ракеталар Эрон учун фақат ҳарбий қурол эмас, балки стратегик босим воситаси ҳам ҳисобланади. Чунки Теҳрон учун Исроил ёки минтақадаги АҚШ объектларига масофадан таъсир ўтказишнинг деярли ягона йўли ҳам шу.

Бироқ муҳим муаммо бор: ракета қанчалик узоқ масофага учса, унинг аниқлиги шунчалик муҳим аҳамият касб этади. Таъкидланишича, Эронда ракета ишлаб чиқариш оммавий тус олган бўлса-да, аниқ нишонга юқори даражада уриш борасида жиддий камчиликлар сақланиб қолмоқда. Яъни улар шаҳар, инфратузилма ёки майдонбоп нишонларга хавф солиши мумкин, аммо қаттиқ ҳимояланган ҳарбий объектларга қарши самарадорлиги чекланган бўлиши эҳтимолдан холи эмас.

Шу билан бирга, Эроннинг дрон дастури анча муваффақиятли деб баҳоланмоқда. Айниқса, “Шаҳед” туркумидаги дронлар мамлакатнинг энг машҳур ҳарбий маҳсулотига айланди. Бу дронлар нисбатан арзон, узоқ масофага уча олади, кичик ҳажмли ва кўп ҳолатда аниқ зарба бериш имконига эга. Шу сабабли уларнинг амалий аҳамияти айрим ҳолатларда оғир баллистик ракеталардан ҳам юқори деб кўрсатилади.

Денгиздаги дронлар ва асимметрик жавоб стратегияси

Эрон фақат ҳаводаги эмас, денгиздаги учувчисиз платформаларга ҳам эътибор қаратган. Кичик тезюрар қайиқлар, камикадзе-катерлар ва ярим чўкувчи аппаратлар каби воситалар айниқса Форс кўрфази ва Ҳўрмуз бўғози каби ҳудудларда хавфли омилга айланади.

Бундай воситалар АҚШнинг анъанавий денгиз устунлигига қарши асимметрик жавоб сифатида кўрилади. Яъни Эрон АҚШдек авиаташувчилар ёки катта флотга эга эмас, лекин у қиммат кемаларга қарши арзон, кўп сонли ва аниқ йўналтириладиган қуроллар орқали босим ўтказишга уринади.

Эроннинг заиф нуқталари: ҳаво ҳужумидан мудофаа ва қуруқлик техникаси

Шунга қарамай, Эрон ҳарбий тизими барча соҳада ҳам кучли эмас. Таҳлилда мамлакатнинг энг катта муаммоларидан бири сифатида замонавий ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларининг етарли даражада эмаслиги тилга олинади. Ўрта ва узоқ масофали самарали зенит-ракета мажмуалари сони кам, маҳаллий ишланмалар эса Россия ёки Ғарбдаги энг замонавий тизимлар даражасига чиқмаган.

Шу сабабли, агар қарши томон масофадан туриб, юқори аниқликдаги авиация қуроллари ёки қанотли ракеталардан фойдаланса, Эрон ҳаво ҳимояси жиддий босим остида қолиши мумкин.

Бундан ташқари, қуруқликдаги уруш нуқтаи назаридан Эронда замонавий танклар, пиёда жанговар машиналари ва оммавий FPV-дронлар етарли эмаслиги айтилади. Яъни мамлакат ракета ва дрон урушларига маълум даражада тайёр бўлса-да, катта миқёсдаги замонавий қуруқлик операцияси учун барча зарур техникага эга эмас.

Аммо бу ерда муҳим бир жиҳат бор: таҳлилга кўра, АҚШнинг Эрон ҳудудига кенг кўламли қуруқлик десантини тушириши амалда жуда кам эҳтимолга эга. Демак, айнан шу заифлик уруш тақдирини ҳал қилувчи омилга айланмаслиги ҳам мумкин.

АҚШ: катта ҳарбий қудрат, аммо барчаси ҳам замонавий эмас

АҚШ дунёдаги энг бой ва энг катта ҳарбий тизимлардан бирига эга. Унда авиаташувчилар, стратегик авиация, юқори аниқликдаги бомбалар, қанотли ракеталар, қирувчилар ва разведка воситалари жуда кўп. Аммо таҳлилда қайд этилишича, бу улкан салоҳиятнинг ҳам чекловлари бор.

Аввало, АҚШ оммавий ва арзон зарба дронлари соҳасида Эрон ёки бошқа айрим давлатлар даражасида эмас. Яъни Вашингтонда жуда қиммат, технологик жиҳатдан мураккаб қуроллар бор, аммо узоқ муддатли, кўп сонли ва нисбатан арзон масофавий зарбалар урушини юритиш учун керак бўладиган “оддий, оммавий, арзон” дронлар етарлича эмас.

Қанотли ракеталар — хусусан, “Томагавк” ва ҳаводан учириладиган бошқа ракеталар АҚШнинг асосий зарба воситаларидан бири бўлиб қолмоқда. Лекин улар қиммат, захираси чекланган ва тез тўлдириб бўлмайди. Агар уруш бир неча ҳафтадан кўпроқ давом этса, бу омил жуда муҳим аҳамият касб этади.

Нима учун Вашингтон “қуруқлик урушидан” қочади?

АҚШ раҳбарияти, хусусан, сиёсий етакчилар, нега “қуруқлик операцияси” ёки тўлиқ босқин каби атамаларни эҳтиёткорлик билан ишлатади? Бунга бир неча сабаб бор.

Биринчидан, Эрон ҳудуди катта, аҳолиси кўп ва географияси мураккаб. Бу ерга қуруқлик армияси билан кириш Афғонистон ёки Ироқдан ҳам қийинроқ бўлиши мумкин.

Иккинчидан, бундай операция катта йўқотишлар талаб қилади. АҚШ эса сўнгги ўн йилликларда инсон йўқотишларига жуда сезгир давлат сифатида намоён бўлди.

Учинчидан, Эрон тўғридан тўғри ҳарбий жиҳатдан АҚШдан заиф бўлса ҳам, у минтақавий урушни кенгайтириб юбориш, базаларга зарба бериш, денгиз коммуникацияларини бузиш, Ҳўрмуз бўғозида босим ўтказиш каби имкониятларга эга. Шунинг учун Вашингтон учун “тўлиқ уруш” сиёсати ҳарбий жиҳатдан кўра кўпроқ сиёсий ва иқтисодий хавф туғдиради.

Қисқа уруш бўлиши мумкин, аммо узоқ давом этадиган ғалаба қийин масала

Таҳлилнинг асосий хулосаларидан бири шуки, АҚШ Эронга қарши бир неча ҳафта ёки қисқа муддатли интенсив кампания олиб бориши мумкин. Бунда масофадан ракеталар, авиация ва юқори аниқликдаги бомбалар қўлланиши эҳтимолдан холи эмас.

Бироқ бундай зарбалар Эронни тезда таслим қилиш ёки унинг ҳарбий-саноат салоҳиятини бутунлай йўқ қилиш учун етарли бўлмаслиги мумкин. Чунки Эрон катта ҳудудга, тарқоқ инфратузилмага, туннеллашган ва яширин объектларга ҳамда узоқ йиллик босимга мослашган давлат тизимига эга.

Шу билан бирга, Эрон ҳам чекланмаган ресурсларга эга эмас. Унинг баллистик ракеталар захираси чексиз эмас, оммавий зарбалар узоқ давом этса, вақт ўтиши билан улар сони пасайиши мумкин. Дронлар эса нисбатан арзон ва оммавий бўлса ҳам, улардан фойдаланиш тактикаси ҳар доим ҳам максимал самара бермаётгани айтилган.

Эҳтимолий натижа: қимматга тушадиган, чўзилувчан ва ноаниқ тўқнашув

Таҳлилларга кўра, агар масалага фақат ҳарбий-техник нуқтаи назардан қаралса, Эрон ва АҚШ ўртасидаги эҳтимолий кенг кўламли тўқнашув аниқ ғолибдан кўра, ҳар икки томон учун жуда қимматга тушадиган ва ноаниқ натижали қарама-қаршиликка айланиши мумкин.

АҚШ технологик жиҳатдан кучли, бой ва глобал ҳарбий инфратузилмага эга. Эрон эса нисбатан камбағалроқ, аммо асимметрик уруш, ракета дастури, дронлар ва маҳаллий ишлаб чиқаришга таянган ҳолда жуда оғир рақибга айланган.

Шу маънода, эҳтимолий уруш “ким кўпроқ қуролга эга?” деган саволдан кўра, “ким узоқроқ чидай олади, кимнинг стратегияси арзонроқ ва ким сиёсий жиҳатдан камроқ йўқотади?” деган саволлар билан ҳал бўлиши мумкин.