“Саҳро кўзи”: Африкадаги сирли геологик тузилманинг янги сурати

Мавритания шимолидаги олис ҳудудда, Адрар платосида инсон тарихи изларига бой бўлган саҳро манзараси ёйилиб ётади. Шимоли-ғарбий Африканинг ушбу бурчагида палеолит даврига оид тош қуроллар, неолит даври қоятош суратлари ва бир вақтлар саҳрони кесиб ўтган карвонлар учун манзилгоҳ бўлиб хизмат қилган ўрта аср аҳоли пунктлари қолдиқлари учрайди.

2026 йил март ойида Landsat 9 сунъий йўлдоши объективидаги Ришат геологик тузилмаси / © NASA Earth Observatory / Lauren Dauphin

Космосдан қаралганда, бу ҳудуд қиёфасини, аввало, табиат кучлари шакллантиргандек туюлади. Шамол турли рангдаги қум тепаликларидан иборат улкан “денгизлар”ни вужудга келтирган ва қора тусли “саҳро тошқопламаси” билан қопланган платоларни силлиқлаган. Қадимги сув оқимлари эса водийлар ва қуриб қолган ўзанлар тармоқларини кесиб ўтган.

Бироқ юқоридан қараганда кўзга энг яққол ташланадиган жиҳат — бу платонинг шарқий чеккасида жойлашган улкан концентрик қаторлардан иборат Ришат тузилмасидир. Француз географлари уни илк бор 1930-йилларда тасвирлаб, “Ришат тугма тешиги” деб атаган.

Астронавтлар Эд Уайт ва Жеймс Макдивитт уни ўзларининг тарихий Gemini IV миссияси вақтида тасвирга олиб, бутун дунё эътиборини ушбу объектга қаратган. Шундан сўнг у “Саҳро кўзи” деган лақабни олган.

Эни тахминан 40 километр бўлган ушбу тузилма дастлаб метеорит зарбаси натижасида ҳосил бўлган кратер деб ҳисобланган. Чунки йирик метеоритлар Ер юзасида айлана шаклдаги изларни қолдириши мумкин.

Бироқ кейинчалик тадқиқотчилар бу аслида кучли емирилган геологик гумбаз эканини аниқлаган. У ер остига магматик моддаларнинг кириб бориши натижасида тоғ жинсларининг кўтарилиши оқибатида юзага келган.

Вақт ўтиши билан гумбазнинг очилиб қолган юқори қисмидаги тоғ жинсларининг турлича тезликда емирилиши натижасида куэста деб аталувчи ҳалқасимон қаторлар шаклланган.

Тўқ сариқ ва кулранг туслар эса чўкма ва магматик жинслар ўртасидаги фарқни, ҳам тузилманинг ичида, ҳам уни ўраб турган манзарада акс эттиради.