Тушунарсиз келишув: Теҳрон уни «Америка устидан ғалаба» деб талқин қилмоқда

Америка ва Эрон ниҳоят келишди. Урушни тугатиш бўйича келишишди, дейишни истардим, лекин бундай бўлмади. Томонлар 60 кун давомида ўт очишни тўхтатишни ўз ичига оладиган англашув меморандуми имзолади. Айнан шундай – англашув меморандуми, сулҳ эмас.

Бу эртадан уруш тугайди, ҳамма нарсани келишиб олишди дегани эмас. Трамп хоҳлаганидек, Эроннинг капитуляцияси ҳам эмас. Қайтага Теҳронда келишувни «Америка устидан қозонилган ғалаба» деб талқин қилишмоқда. Исроил эса келишувдан норози. Ишонинг, Нетаняҳу истаган вақтида урушни қайталаши мумкин. Унда Америка февралдан буён нима учун урушди?

Ҳўрмуз очилиши натижами?

Америка–Эрон тўқнашуви замонавий дунё тарихидаги энг мантиқсиз иккинчи уруш бўлди. Биринчисини уч кунда тугатишмоқчи эди, бешинчи йилки давом этмоқда. Уруш деганда, аввало, икки жаҳон уруши кўз олдимизга келади. Ҳа, бу икки уруш ўта мантиқсиз, саноқли инсонларнинг очкўзлиги, маънавий бузуқ бўлгани учун бошланиб, миллионлаб оддий одамлар ўлимига олиб келган.

Лекин мана шу мантиқсиз урушда ҳам натижа бўлган. Масалан, Биринчи жаҳон урушидан кейин тўртта империя қулайди, давлатлар бошқарувнинг демократик, бир кишига боғлиқ бўлмаган кўринишига ўта бошлайди. Россияда революция бўлади, Туркияда республика тузилади. Фаластин ерлари турклар назоратидан инглизларга ўтади. Бутун дунё тартиботи ўзгариб кетади, дунёда энг катта таъсир доирага эга Европа элитаси орасига олис океан ортидан Америка деган давлат қўшилади. Дунё харитаси ўзгаради.

Бу урушдан ҳеч қанча ўтмай Биринчи жаҳон урушида қатнашиб, уруш таъсиридан чиқиб кета олмаган Адолф Ҳитлер каби ғаламислар Иккинчи жаҳон урушини бошлайди. Бу амалда Биринчи жаҳон урушининг давоми эди. Ва ўша уруш натижасига кўра, Европада ҳеч кимни тинч қўймаётган фашизм СССР ва иттифоқчилари томонидан янчиб ташланади.

Маршал Жуков армияси Берлингача бориб, фашистлар кулини кўкка совуради. Қўмондон Жуков бензин солиб ёқиб юборилган Ҳитлернинг жасад қолдиқларини кўздан кечириб, унинг машҳур тишини стоматологини чақиртириб аниқлагач, Сталинга «илоннинг боши янчилгани» ҳақида ҳисобот беради.

Урушдан кейин Германия ва Япония капитуляция бўлади, Германия иккига бўлинади. Британия ва Франциянинг дунё бошқарувидаги роли камайиб, СССР ҳамда АҚШ икки асосий кучга айланади. Ва ниҳоят Нюрнбергда тарихий суд бўлиб, омон қолган фашистлар трибуналга тортилади. Кейинроқ БМТ тузилади, яна озроқ ўтиб, Америка ёрдами билан Фаластин ерларида Исроил деган давлат тузилади. Хуллас, ҳозирги дунё тартиботи ана шу урушдан кейин келишиб олинади. Яъни урушларда улар бошланишидан аввал мавжуд бўлмаган қандайдир натижаларга эришилади.

АҚШ ва Эрон ўртасидаги оташкесим келишувининг энг асосий натижасини қаранг: Ҳўрмуз бўғози очилади. Жаноблар, бўғоз урушдан олдин ҳам очиқ эди, сиз уруш бошлагач ёпилди! Қайтага Эрон ўз бўғозини ёпса, бутун дунёга гапини ўтказа олишини кўрди, энди бу ҳийладан яна фойдаланмаслигига ҳеч ким кафил бўлолмайди.

Сиз шунча катта Америка бўлатуриб ўзингиздан минг карта кучсиз давлатда уруш бошлаб, урушгача мавжуд бўлган, уруш даврида тақиқланган, кейин келишув билан яна аслига қайтган реалликни мана бу бизнинг ғалабамиз, деб кўрсата олмайсиз. Миллиард миллиард долларлик қиммат қуролларни тўғри келган жойга, ҳатто мактабларга отиб, бир неча ой урушгандан кейин мана, Эрон Ҳўрмуз бўғозини очди, нефт оқсин, мен бўлмасам дунё нефтсиз қолиб кетарди, деяпсиз.

Жаноблар, Яқин Шарқдаги энди сизни ҳам писанд қилмаётган Исроил деган иттифоқчингиз сўрови билан бошланган урушдан аввал ҳам бу бўғоз очиқ эди. Эрон ҳатто ўзига тегишли бўғозни ёпиш орқали дунёга таъсир қила олишини билмасди ҳам. Қайтага сиз Теҳронга ядро қуролидан ҳам кучли, таъсири сонияларда сезиладиган даҳшатли қурол бердингиз. Энди нефт 50 долларгача тушиб кетса ҳам, Эрон бўғозни ёпса, нарх 100 долларгача чиқади, тасаввур қиляпсизми? Ядро қуроли бутун инсоният тарихида фақат бир марта қўлланган, бундан кейин қўлланмаса ҳам керак, лекин бензинни ҳар куни юз миллионлаб одамлар сотиб олади.

Трамп Парижда туриб имзолаган келишувда Эрон ядро дастури ҳақида ҳам гап йўқ. Шунчаки томонлар ядро келишуви бўйича музокара ўтказаркан. Ва Америка Эроннинг 27 миллиард доллар музлатилган пулларини қайтариб, яна мамлакатни қайта тиклаш учун катта-катта пул бераркан. Бунақа келишув учун Теҳронда мушакбозлик ўтказса ҳам арзийди, менимча.

Обама даврида тайёр ядро келишуви бор, Трамп биринчи муддатга киришиши билан уни бекор қилганди. Бу гал келишув ҳақида гапирган Трамп Эрон баллистик ракеталарга эга бўлишга ҳақли дегани эса ҳозирги картинани тўлалигича ифодалайди. Уруш бошида «Эроннинг кулини кўкка совуришини», уруш давомида «Теҳроннинг ҳарбий қудрати йўқ қилинганини» айтган Трамп уруш якуни ҳақида келишувдан кейин «Эрон баллистик ракета яратишга ҳақли» деб турибди. Мен бу гапга қандай таъриф беришни ҳам билмайман. Нетаняҳу қандай аҳволга тушганини тасаввур қиляпман.

Уруш асоссиз даъво билан бошланганди. Ҳеч қандай натижасиз, Америка учун салкам шармандалик билан якунланди. Бу келишув Эронни фақат кучли қилади. Шумиди Американинг Яқин Шарқдаги манфаати?