Киев ва Варшава ўртасида – «орденлар уруши» кетмоқда

Май ойи охирида Володимир Зеленский Украина қуролли кучлари Махсус амалиёт кучларининг «Север» алоҳида махсус амалиётлар марказига «Украина исёнчи армияси (УПА)» фахрий унвонини бериш тўғрисидаги фармонини имзолаганди.

Бунга Полшадагилар дарҳол ва кескин муносабат билдирди. Украина элчиси мамлакат ташқи ишлар вазирлигига чақирилди, ўнг қанотдаги партиялар Киевга ҳарбий ёрдамни қисқартиришни ҳамда Украинанинг Европа иттифоқига кириш жараёнини блоклашни талаб қила бошлади.

Нега бундай?

Украина исёнчи армияси (УПА) Иккинчи жаҳон уруши йилларида этник украинлар яшовчи ерларда мустақил украин давлатини ташкил этиш учун қуролли кураш олиб борган. Нацистлар Германиясининг оккупацион маъмурлари, совет партизанлари (Украина деоккупация қилинганидан кейин – СССР ҳукумати) ва полшаликларнинг яширин қуролли гуруҳлари ушбу ташкилотнинг душманлари бўлган.

УПА жангчилари диверсия ва ҳарбий ҳаракатларда иштирок этишдан ташқари тинч аҳоли орасида этник қирғинлар ҳам ўтказиб турган. Бундай эпизодлардан энг машҳури Волин қирғини ҳисобланади – 1943 йилда бир неча ой ичида Волин ҳудудида (бу замонавий Украина, Полша ва Беларус чегаралари туташган ҳудуддаги тарихий областдир) 50 мингдан ортиқ тинч аҳоли вакиллари ўлдирилган, қурбонларнинг аксари – этник поляклар эди. Полшалик тарихчиларга кўра, УПА томонидан ўтказилган этник қирғинлар натижасида 1943-1945 йиллар мобайнида ҳалок бўлган поляклар сони 100 мингга етади.

Замонавий Полшада Волин қирғини расман Полша аҳолиси геноциди деб аталади. Замонавий Украинада эса Россия билан уруш фонида УПА биринчи навбатда мустақиллик учун кураш рамзи сифатида кўрилади.

19 июн куни Полша президенти Карол Навроцкий Володимир Зеленский мамлакатдаги энг олий давлат мукофоти – Оқ бургут орденидан (Зеленскийга бу мукофотни 2023 йилда Полшанинг собиқ президенти Анжей Дуда берганди) маҳрум этилишини эълон қилди. «Полша жамиятининг катта қисми учун Украина исёнчи армияси, биринчи навбатда, Иккинчи жаҳон уруши пайтида Полша фуқароларига қарши содир этилган шафқатсиз жиноятлар учун масъул тузилма бўлиб қолади», – дея ўз қарорини изоҳлаган Навроцкий.

Бунга жавобан украиналик сиёсатчилар Полшадан олинган давлат мукофотларини қайтара бошлашди. Хусусан, Украина президенти офиси раҳбари Кирилл Буданов, унинг ўринбосари Игор Жовква, Украина ташқи ишлар вазири Андрей Сибига ҳамда Варшавадаги элчи Василий Боднар «Полша олдидаги хизматлари учун» орденининг Командор крести ва кавалер юлдузидан воз кечишлари ҳақида маълум қилишди.

Буданов Навроцкийнинг қарорини «Украина халқига нисбатан дўстона бўлмаган ҳаракат» деб атади. Олий Рада раиси Руслан Стефанчук бу «Украина-Полша ҳамкорлиги учун узоқ муддатли салбий оқибатларга олиб келадиган ҳалокатли хато» эканини таъкидлади.

Полша ТИВ раҳбари Радослав Сикорский «тарих ва орденлар урушидан фақат Москва ютиши мумкинлиги»ни қайд этди. Ва аллақачон у ердан кинояли изоҳлар билдирилиши бошланган.

Полша бош вазири Доналд Туск кескинликни кучайтирмасликни таклиф қилди. «Полша ва Украина ўртасидаги зиддият Путинни қувонтиради ва иттифоқчиларимизни карахт аҳволга солади. Президентлар Зеленский ва Навроцкийнинг вазифаси – кескинликни кучайтириш эмас, балки ҳис-туйғуларни жиловлаб олишдир. Фронт чизиғи бошқа жойда», – дея ёзган у Х ижтимоий тармоғида. Дарвоқе, агар Туск президентнинг Зеленскийни Оқ бургут орденидан маҳрум этиш тўғрисидаги қарорини имзоламаса, бу қарор юридик жиҳатдан кучга кирмайди.

Аммо Владимир Зеленский аллақачон ўз орденини почта орқали Карол Навроцкийга юборганини маълум қилди. «Агар бу махсус рамзни Екатерина Иккинчи, Бенито Муссолини ва Герхард Шредерда қолиши мумкин деб ҳисоблашса, унда биз Украинадагилар бу бўйича баҳслашмаймиз», – дея ёзган у ижтимоий тармоқда ва Киев Полша халқидан қўллаб-қувватлов ва ҳамкорлик учун миннатдор бўлиб қолаверишини қўшимча қилган.

Зеленский ортидан Украинанинг собиқ президентлари Леонид Кучма (у бу орденни 1997 йилда Варшавада қабул қилиб олган), Виктор Юшченко ва Петро Порошенко ҳам ўзларига берилган Оқ бургут орденларидан воз кечишди.

Хусусан, Порошенко бу ордендан воз кечишига Полша президентининг Володимир Зеленскийни бу мукофотдан маҳрум этгани сабаблигини таъкидлаган.

Зеленскийнинг ҳолатида ҳам, мен билан боғлиқ ҳолатда ҳам давлат раҳбарлари эмас, балки украинлар, Украина, Полша ва бутун Европани ҳимоя қилаётган аскарларимиз мукофотланган. Шунинг учун Оқ бургут орденидан воз кечишга қарор қилдим.

Икки ҳафта олдин кенгашдаги [парламент фракциялари раҳбарлари кенгаши] ҳамкасбларимга агар президент Навроцкийни хато қарор қабул қилмасликка ундай олмасак, шундай йўл тутишни ваъда қилгандим. Афсуски, буни уддалай олмадик.

Порошенко Навроцкийнинг қарорини «украин халқига нисбатан нотўғри ва адолатсиз» деб ҳисоблашини қўшимча қилди. «[Дмитрий] Медведев буни олқишлагани бежиз эмас. Кремл ҳар доим Украина ва Полша ўртасидаги бирликни заифлаштирадиган ҳар қандай нарсани олқишлайди», – деб ёзди Порошенко.

Полша президенти Карол Навроцкий Зеленскийни Оқ бургут орденидан маҳрум қилиш қарори юзасидан қўшимча изоҳ бериб, Полша халқининг «оғриқ чегараси» борлигини ва Украина президенти Украина қуролли кучлари бўлинмаларидан бирига «УПА қаҳрамонлари» номини бериш орқали бу чегарадан ўтганини қайд этган.