Украинада сиёсий инқироз. Нега бундай бўлди ва буёғига нима бўлади?

Украинада сиёсий инқироз юзага келди. 22 июл куни Володимир Зеленский Миллий аксилкоррупция бюроси (НАБУ) ҳамда Коррупцияга қарши ихтисослаштирилган прокуратурани (САП) мустақилликдан маҳрум этди. Энди улар Украина президенти тайинлайдиган бош прокурорга бўйсуниши керак. Зеленскийнинг қарори мамлакатда 2022 йил февралидан бери биринчи оммавий норозиликларга – Ғарбда эса жуда жиддий эътирозларга сабаб бўлди. Орадан икки кун ўтиб, Зеленский ортга чекинди ва коррупцияга қарши кураш идораларига мустақилликни қайтаришга ваъда берди. Meduza Украина президенти офисидагилар содир бўлаётган воқеаларга қандай муносабатда экани, шунингдек, социолог Владимир Паниотто ва исмини ошкор қилишни истамаган украиналик журналист инқироз сабаблари ва уни ҳал қилиш вариантлари ҳақида нималарни ўйлаётганини келтиради.

«Агар улар қонунни қайтариб олмаса, президент бу авлодни бой беради»

Кўп йиллардан бери мамлакат ички сиёсатини ёритиб келаётган ва норозилик намойишларида қатнашган украиналик журналист

Бу Володимир Зеленский каденсияси (бошқарув даври) бошланганидан бери энг оммавий норозилик намойишларидир. Мен бунақасини эслолмайман. Акциялар Украинанинг барча йирик шаҳарларида: Киев, Черниҳив, Харкив, Днипро, Лвив, Ужгородда бўлиб ўтди... Чоршанба куни ҳар бир област марказида митинг уюштирилди. Айнан НАБУ ва САП туртки бўлгани мутлақо табиий. Баъзи сўровлар Украинадаги коррупцияни урушдан ҳам каттароқ муаммо деб ҳисоблашларини кўрсатмоқда. Ўйлайманки, ҳокимият бу [коррупция] масала қанчалик долзарб эканини етарлича баҳоламаган.

Шу билан бирга, сўровлар бошқа барча ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига бўлгани каби НАБУ ва САПга ҳам ишончсизликни кўрсатмоқда. Украиналикларнинг 62 фоизи НАБУга ишонмайди. Зеленскийнинг идорасидагилар коррупцияга қарши органларни назорат қилиш тўғрисидаги қонунни қабул қилар экан, [уларга] бундай ишончсизлик ҳолатида, улар учун ҳеч ким [кўчага чиқмайди] деб ўйлаган бўлиши ҳам мумкин.

Умуман олганда, ҳозир ҳокимият вакиллари ва қонун учун овоз берган депутатлар айнан шу далилдан фойдаланмоқда. Айтишларича, улар НАБУ яхшироқ бўлиши учун ҳамма нарсани қилишган, чунки ҳозирги ҳолатида унга фуқаролар ишонишмайди. Аммо украиналиклар коррупция муаммоси ҳал этилмаётганини жуда яхши ҳис қилишмоқда – ва бу қонуннинг қабул қилиниши намойишларга туртки бўлди.

Володимир Зеленский қонунни қабул қилиш зарурлигини тушунтираркан, коррупцияга қарши тузилмаларда Россия таъсири мавжудлигига ишора қилди. Соғлом фикрлайдиган одамларнинг ҳеч бири ҳар қандай тузилмада рус агентлари бўлиши мумкинлигини истисно қилмайди – ва НАБУ ҳам авлиё эмас. Аммо нима учун президент ўз атрофидагилардан ёки ҳеч бўлмаганда ОПЗЖ («Мухолифат платформаси – Ҳаёт учун» партияси)нинг ҳозир ҳам Россияга қатнаб турадиган қолдиқлари ишлаётган Олий Рададан бошламаслиги керак? Балки хоинларни аввал ўша ердан, кейин НАБУдан қидириш керакдир?

Улар НАБУда ҳам бўлиши мумкин, лекин ҳар сафар қаердадир рус агентларини қидирганингизда, бутун бошли идорани йўқ қилмайсиз-ку.

Бу ҳолатда офис шунчаки кераксиз ташкилотларга ҳужум қилаётгани йўқ. Ушбу органлар ташкил этилиши Украина евроинтеграциясининг шарти эди. Умуман олганда, бу Майдон воқеалари ортида турган қадриятларнинг йўқ қилиниши сифатида қабул қилинади – коррупцияга қарши кураш намойишчиларнинг талаблари қаторида бўлган ва кейинчалик бу талабга жавобан коррупцияга қарши курашувчи органлар ташкил этилган.

Ҳа, улар муаммоли, хоҳлаганингиздек тез ишламайди, лекин бу Украина ҳуқуқ-тартибот тизимида сўнгги ўн йил ичида яратилган энг яхшиси. Шунинг учун ҳам бу (гап қабул қилинган қонун ҳақида) шундай қабул қилиндики, ҳокимият муқаддас нарсага қўл кўтарди.

Қолаверса, таққослайдиган жиҳатларимиз ҳам бор. Агар Зеленскийнинг каденциясини оладиган бўлсак, масалан, Давлат тергов бюроси қандай ислоҳ қилингани ҳақида катта саволлар туғилади. Украинада ҳеч кимга сир эмаски, ДТБ ҳозир президент назорати остидаги органга айланган.

Бундай мисоллар шуни кўрсатадики, президент Зеленский ва унинг ҳукумати мустақил ҳокимият институтларини яратиш учун сиёсий ирода кўрсатмаяпти.

Қонун қабул қилинишининг сабаблари ҳақидаги энг ишончли версиялардан бири шундаки, НАБУ президент одамларига яқинлашди. Янги мисоллар – бош вазир ўринбосари ва миллий бирлик вазири Алексей Чернишовга қарши коррупция иши.

Куни кеча НАБУ ва САП Монополияга қарши кураш қўмитаси раҳбари, президентга яқин шахс, Зеленский даврида катта карьера қилган прокурор Павел Кириленкога нисбатан терговни якунлади. У Донецк области маъмурияти раҳбари бўлган, кейин Монополияга қарши курашиш қўмитаси раҳбари сифатида ишлаган, мана энди судланувчилар курсисида ўтирибди. Бундан ташқари, Украина оммавий ахборот воситалари президентнинг бизнес шериги ва «95 квартал» студиясининг ҳаммуассиси Тимур Миндичга нисбатан иш очишга тайёрланаётгани ҳақида ёзган.

НАБУнинг ўзига ҳам саволлар кўп, албатта. Уларни шундоқ ҳам бир неча бор президент идорасидан тўлиқ мустақил эмасликда, шунингдек, коррупция ишлари жуда секин кетаётганида айблашган. Бунга НАБУдагилар: «Йигитлар, ҳукмлар бизга эмас, коррупцияга қарши судга тааллуқли», дейишди. Аммо сўнгги воқеалар шуни кўрсатдики, НАБУ президентнинг одамларига яқинлашишдан қўрқмайди ва бу, албатта, уларнинг фойдасига катта далил.

Натижада кўплаб ёшлар кўчага чиқди. Асосан 25 ёшгача бўлганлар. Биз (жойнинг ўзида ишлаган журналистлар) қариндошлари урушда бўлган 15, 17, 20 ёшли одамлар билан мулоқот қилдик. «Отам, акам, эрим бунинг учун фронтда эмас», деб ёзилган плакатлар жуда кўп эди.

Намойишчиларнинг иккинчи тоифаси – фахрийлар бўлиб, улар ўз навбатида: «Мен бунинг учун жанг қилмаганман», дейишади. Оёқсиз, қўлсиз, кўзсиз кўплаб фахрийлар бор эди. Ҳарбийларнинг кўпчилиги, албатта, фронтда, лекин ҳозирда Киевда хизмат сафарида бўлган ва намойишга фуқаро кийимида келганлар ҳам учрайди.

Ёш йигитлар эса ҳатто Майдон воқеаларини эслай олмасликларини тан олишди. Бу одамларнинг янги авлоди. Шу билан бирга, уларнинг аксарияти 18 ёшда, шунинг учун бу потенциал электоратдир. Агар улар [президент идораси] қабул қилинган қонунни бекор қилмаса, президент [украиналикларнинг] бу [ёш] авлодини абадий бой беради, дейиш мумкин. Менимча, у аллақачон авлодни йўқотган, лекин ҳозир, эҳтимол, бу вазиятдан чиқиш учун қандайдир имконияти бордир – билмайман, кечирим сўраш, жин чалғитди, кечиринг, дейиш».

«Депутатлар ўзини алданган ҳис қилмоқда. Тонгда бир нарса учун, бир кун ўтиб бошқа нарса учун овоз беришни сўрашган»

Украина президенти офисига яқин суҳбатдош

Шундай қонун қабул қилишга қарор қилишди, чунки [идора] бу органлар нормал ишлашини хоҳлади – улар эса ҳеч қачон нормал ишламаган. Бундан ташқари, НАБУ сўровномалар бўйича ёмон баҳоланганди. Бу, дарвоқе, агар уларга ҳужум қилинса, ҳеч ким уларнинг ёнини олиб чиқмайди, деган қарорга келишнинг сабабларидан бири бўлганди.

Улар кўплаб майда масалалар билан шуғулланишади, масалан, Рада депутати давлат ҳисобидан квартира ижарага олган, лекин бунга ҳаққи йўқ эди, чунки у шундоқ ҳам Киевда яшайди. У ерда саволнинг нархи ойига 500 доллар.

Балки офис бу органда ўз обрўсига қандайдир таҳдид кўргандир, лекин Чернишовнинг ишига президентнинг алоқаси йўқ-ку. Ҳатто Миндич ишида ҳам президентнинг алоқаси йўқ.

Албатта, офисдагилар бундай реакцияни кутмаганди. Агар шундай бўлиши мумкинлигини билишганида, уч марта ўйлаб кўрилган бўларди. [Қонун лойиҳасини ёқлаб овоз берган] депутатлар орасида ҳам тўғридан тўғри бундай қарши ҳаракатлар бўлишини кутганлар кам эди.

Бу биз ҳокимиятимиз давридаги энг катта норозилик намойишлари. Аслида, шунинг учун ҳам охир-оқибат [қонунни] бекор қилишга қарор қилишди. [Намойишчилар билан ишлаш] тажрибаси йўқ. У [Володимир Зеленский] ҳар доим халққа эътибор қаратади, ўзи ижтимоий тармоқларни, минтақавий нашрларни ўқийди.

Шу пайт у деразадан 10 минг кишини кўрди (23 июл куни Киевда бўлиб ўтган норозилик намойиши ҳақида – «Meduza» изоҳи). Чоршанба куни эрталаб [қонунни] бекор қилиш вақти келгани маълум бўлди.

Гап шундаки, Киевнинг Еврокомиссия ва аксарият йирик донор мамлакатлар – Франция, Германия ва бошқа давлатлар билан яширин шартномаси бор. Одатда, мамлакат Европа Иттифоқига қўшилганда, аъзолик жараёнида ривожланиш учун катта миқдорда маблағ олади. Украинага [ғарблик ҳамкорлар] мамлакатни тиклаш учун миллиардлаб евро ёрдам ажратмоқда. Аммо Киевга улар худди биз уларни Европа Иттифоқига қўшилганимиз учун олаётгандек ажратилади.

Украина, ўз навбатида, ислоҳотларни, жумладан, коррупцияга қарши ислоҳотларни давом эттириш мажбуриятини олади. Бу ерда эса биз ўз томонимиздан шартномани бузаётган бўлиб чиқяпмиз. САП ва НАБУ мустақиллиги 2022 йилда Украинанинг Европа Иттифоқига номзодлик мақомининг шарти эди. Ва ҳозир улар [Европа Иттифоқи] расман, коррупцияга қарши органларнинг мустақиллиги йўқолганига ишора қилиб, Украинанинг номзодлик мақоми «барча оқибатлари билан» бекор қилинишини айтишлари мумкин.

Ҳозир янги қонун киритилди – ўйлайманки, Рада 31 июл куни навбатдан ташқари йиғилиб, унга овоз беради. [Қонунни қабул қилиш учун овоз берган] кўплаб депутатлар ўзларини алдангандек ҳис қилишмоқда. Эрталаб бир нарсани ёқлаб овоз беришни сўрашганди, кейинги куни эса бошқасини сўрашди. Натижада ғирт аҳмоқ бўлиб кўринасан.

Бундан ташқари, одамларнинг яна бир қисми – ушбу инфратузилманинг беморларидир (яъни, НАБУ текширувлари фигуранти). Улар «ниҳоят адолат қарор топгани»дан бахтиёр эди.

«Кўпчилик бу қонунни Украинанинг Европадаги келажагига таҳдид сифатида кўришди»

Киев халқаро социология институти президенти Володимир Паниотто

Ўз-ўзидан норозилик намойишлари унчалик катта бўлмади. Масалан, Киевда 22 июл куни икки мингга яқин, 23 июл куни эса тўққиз мингга яқин одам кўчага чиқди. Таққослаш учун: Майдон воқеалари даврида юз мингдан миллионгача намойишчилар тўпланган. Аммо бугунги кунда бу, эҳтимол, уруш давридаги энг йирик норозилик намойишларидир.

Бунгача ҳам норозилик учун сабаблар бўлган – масалан, [Украина қуролли кучлари собиқ бош қўмондони Валерий] Залужнийнинг истеъфога чиқиши каби, аммо одамлар уруш пайтида бундай ҳаракатлар жамият бирлигига ва душманга қарши туришга зарар етказишини тушунишган. Ҳозир эса бу масала [жамият учун] анча принципиал эди. 22-24 июл кунлари Киев, Лвив, Днипродаги воқеалар фаол фуқароларни, жумладан, фахрийлар, талабалар, IT-сектор вакиллари, ҳуқуқ ҳимоячиларини бирлаштирди.

Уруш шароитида жамият чекловларга юқори толерантлик кўрсатади ҳамда душманга қарши курашиш ва омон қолишга эътибор қаратади. Бироқ, қийинчилик билан қўлга киритилган ва Ғарбни қўллаб-қувватлашнинг (шу жумладан, ҳарбий ёрдамнинг) асосий шарти бўлган коррупцияга қарши органлар ишига аралашиш «қизил чизиқ» сифатида қабул қилинади.

Қонун Европагача бўлган ўтмишга қайтиш мумкинлигини англатади: у институционал кафолатларга бўлган ишончга путур етказади. Коррупцияга қарши ислоҳот сўнгги йиллардаги кам сонли сўзсиз ютуқлардан бири сифатида қабул қилинаётганини ҳисобга олсак, бу айниқса оғриқли. Кўпчилик бу қонунни Украинанинг Европа келажагига таҳдид сифатида қабул қилди. Аслида, 2013 йилги Майдон воқеалари ҳам кўп жиҳатдан Европа келажагига таҳдид билан боғлиқ эди.

Киев халқаро социология институти (КМИС) ўтказган сўровга кўра, июн ойида Зеленскийга аҳолининг 65 фоизи ишонч билдирган, бу жуда юқори ишонч кўрсаткичи (уруш бошланишидан олдин атиги 32 фоиз эди). Ва у жамоатчилик фикрига анча сезгир муносабатда бўлади. Аслида, Зеленский аллақачон ортга қайтишини эълон қилган ва Радага коррупцияга қарши органларнинг мустақиллигини кафолатловчи янги қонунни киритган. Муаммо ҳал бўлади деган умид бор.

Қонуннинг тўлиқ қайтиши жамиятдаги кескинликни юмшатади. Асосий савол шундаки, бу ҳақиқатан ҳам тўлиқ орқага қайтиш бўладими ёки йўқми. Ҳокимиятнинг коррупцияга қарши курашувчи органларга таъсир ўтказиш имкониятлари ва изларини қолдиришга уринишлар бўлмайдими? Агар ҳамма нарса тўғри бўлса ҳам, ҳамма бунга ишонадими?