Эпидемия қонуниятлари ва унга оид парадокс — япониялик олим таҳлили

Қуйида япон олимининг «Эпидемиянинг асосий қонуниятлари ва унга оид парадокс» номли мақоласини баъзи жузъий қисқартиришлар билан ўзбек тилида тақдим этамиз.

Юқумли касалликлар ҳақида гап кетганда, тушуниш осон бўлган асосий қонуниятлар билан бирга, умумий маънода тушуниш қийин бўлган парадокслар ҳам бор. Афтидан, мутахассислар учун оддий бўлган нарсалар кенг жамоатчиликка етказилмаганга ўхшайди. Шунинг учун ушбу мақола мутахассислар ва кенг жамоатчилик орасидаги жарни бартараф қилишга қаратилган.

I. Эпидемияга оид асосий қонуниятлардан нималарни тушунишимиз керак?

Эпидемиянинг асосий қонуниятлари иккита (гарчи истисноли ҳолатлар ҳам бўлса-да, тушуниш осон бўлиши учун уларни қолдириб кетсам):

Қонуният 1: Қисқа муддатда кўп инсонларга юқади.

Қонуният 2: Инфекцияни юқтириб, сўнг тузалгач, энг камида бир мунча вақт қайта касалланмайди, бошқа инсонларга ҳам юқтирмайди (иммунитет ҳосил қила олади).

Асосий қонуниятлар шу иккита, холос.

Биринчи қонуниятда, масалан, бемор бир киши бўлса ва у бир ҳафтада ўртача 2,5 нафар одамга юқтирса, 10 ҳафтадан кейин беморлар сони қуйидагича кўпаяди:

2,5²⁰ = 90 949 470 нафар

Шунинг учун буни ҳаддан зиёд тез тарқалиш деб атай оламиз.

Инфекцияга қарши курашиш қийинчилигининг асосий сабаби – бу юқоридаги қонуниятни яхши тушунмаслик ёки аксинча, уни тўғри тушунган ҳолда ҳаддан ортиқ чора-тадбирларни кўришда кўринади.

Қуйидаги 1-расмда бир инсон вирусни юқтиргани тасвирланган. Бунда қора айлана – касалликни юқтирган бемор, оқ айлана эса ҳали уни юқтирмаганларни англатади.

Бу ҳолатда ҳали инсонлар иммунитет ҳосил қилишмагани учун касаллик атрофга осонлик билан тарқалади. Бироз бошқача таъбир билан айтганда, зомбига тегиниб кетсанг, зомбига айланиб қолгандек, зомбилар кетма-кет кўпайиши натижасида ундан қочиш қийинлашади.

2-расмда эса инфекциянинг маълум даражада ривожланган ҳолати кўрсатилган:

Асосий иккинчи қонуният шу ерда кўринади. Касалликка чалиниб, сўнг даволанган (яшил доиралар) одамлар сони кўпайганда, юқтириб олган одамларга вирусни бошқаларга ҳам юқтириш қийинлашади (бу ерда кўрсаткич белгиларда қизил Х қўйилганлар юқтирмайди). Натижада инфекциянинг тезлиги пасаяди.

Ҳеч қандай чоралар кўрилмаган тақдирда, юқтирганлар сони кескин кўпайиб, кейин кескин пасаяди ва эпидемия тезда барҳам топади. Бунинг сабаби – асосий иккинчи қонуниятнинг мавжудлигидир. Вирусдан зарарланиб, тузалган одамлар сони ошгани сайин, иммунитети бўлмаган одамларга инфекция юқиши эҳтимоли янада пасаяди (2-расмнинг юқори чап қисмидаги ҳали вирус юқтирмаган одам мисолига қаранг), бу эса инфекция тарқалишини секинлаштиради.

Ва бу ҳолат – коллектив иммунитет дея номланади.

Аслида, Буюк Британия аввалига кўплаб кишиларнинг коронавирус юқтириб олишига йўл қўйиб бериб, коллектив иммунитетни шакллантириш орқали эпидемияга қарши кураш стратегиясини танлаган эди. Аммо кучли танқидлар ёғилиши ва тиббиёт беморларнинг бундай тез ўсишига етишмаслиги бардош бера олмаслиги туфайли, расмий равишда бўлса ҳам ҳозирча ушбу танловдан воз кечилди.

Билишимча, жамоавий иммунитетни қўлга киритиш орқали янги коронавирус билан курашишга уринаётган ягона давлат бу – Швециядир. Баъзи давлатлар, шу қаторда Япония ҳам коллектив иммунитетни юзага келтириш билан шуғулланишга уринаётганликларига ишора қилувчи баъзи аломатлар бор.

Коллектив иммунитетга нафақат инфекция орқали, балки самарали ва хавфсиз вакция орқали ҳам эришиш мумкин. Вакция қачон тайёр бўлишини аниқ билмайман, аммо унинг тайёр бўлиши учун бир йилдан бир ярим йилгача вақт кераклиги айтилмоқда.

Изоляция деворини қуриш

Фавқулодда ҳолат эълон қилиш каби кучли чораларни кўришни одамлар орасига девор қўйиш орқали инфекция тарқалишининг олдини олишга ўхшатса бўлади. Бу ердаги девор том маънодаги девор эмас, балки одамлар орасидаги масофани сақлаш – шахсий изоляцияни англатади. Бунинг энг қаттиқ кўриниши – ташқарига чиқишни тақиқлаш бўлиб, одамлар орасига девор кўтариш билан баробардир.

3-расмдаги чизиқ мана шу деворни англатади. Ушбу девор тўғри ўрнатилган экан, инфекциянинг тарқалиши тўхтайди.

Шундай бўлса-да, иқтисодиётга етаётган улкан зарар сабабли ушбу девор йиқитилса, ҳаддан зиёд кўпайиш яна такрорланади.

Бунинг сабаби – кўп одамлар иммунитетга эга эмаслигида.

Қатъий қилиб айтганда, агар сиз тўлиқ девор ўрнатиб (изоляция чоралари), уни тахминан бир ой давомида ушлаб турсангиз, ундан кейин инфекция йўқ бўлиб кетиши керак. Аммо аслида девор мукаммал бўлмаслиги, бир оила ичидаги гуруҳда инфекцияланиш рўй бериши ёки бўлмаса чет элдан киришнинг олдини олиш мумкин бўлмаган ҳолатлар туфайли ҳаддан зиёд кўпайиш қайта бошланиши мумкин.

Масалан, 3-расмда битта девор тўлиқ қилинмаган қисм бор (ўнгдан пастда). Муаммо шундаки, пастки ўнг томонда битта девор ичидаги икки киши орасида инфекция юқиши рўй беради.

Карантин бекор қилинганидаги ҳолат 4-расмда кўрсатилган: Девор бўлган пайтда ўртадаги одам даволанган (яшил рангга ўзгарган) ва энди ундан бошқага инфекция юқмайди. Лекин пастки ўнг томонда, бир оила ичида инфекцияланиш рўй бериб, бу оила янги инфекциянинг манбайи бўлиб қолади ва ўйин қайтадан бошланиб, ҳаддан зиёд кўпайиш юз беради.

Бунинг олдини олиш учун эса изоляция деворини доимо жойида ушлаб туриш керак бўлади. Бошқача қилиб айтганда, одамлар ўртасидаги алоқани олдини олиш учун кучли карантин чораларини узоқ вақт давомида (вакцина яратилгунга қадар) давом эттириш керак.

Ёки, Буюк Британия тажрибасида кўринганидек (эҳтимол Хитой ҳам шундай қилаётган бўлиши мумкин), девор олиб ташланганидан кейин инфекцияланиш кўпайиб, беморларга қараш тиббий имкониятидан ошиб кетилгач, деворни қайта тиклаш керак бўлади.

Япония ҳукумати ва вилоятлар раҳбарлари янги коронавирусга қарши кураш чораларини тушунмасликлари мумкинлиги айни мана шу нуқтага оид:

Чоралар муваффақиятли бўлди, дея деворни олиб ташлаганингиздан сўнг, ўйин яна бошланади.

Ҳозирда Япониядаги фавқулодда ҳолат 6 майгача белгиланган бўлса-да, лекин агар у 7-май куни олиб ташланса ва одамлар эркин ҳаракатланишни қайта бошласа, бошқа мамлакатлар мисолига кўра, июль ойи атрофида инфекциянинг «портлаши» рўй бериши мумкин.

Фавқулодда вазият амал қилаётган даврда карантин остига олинмаган бемор қолмаса, бошқа гап, лекин буни уддалаш мумкинлигига, очиғи, ишониш қийин.

 Девор қуришнинг маъносиз ҳолати

Қуйидаги 5-расм юқоридаги 2-расм билан деярли бир хил, бу ерда ҳам вирус тарқалмоқда ва коллектив иммунитет шаклланмоқда, ягона фарқ эса бу – девор.

Деворнинг эса ҳеч қандай аҳамияти йўқ. Агар зарарланган одам (қора нуқта) кўча-кўйда юрса ва соғлом одамлар (оқ нуқта) билан алоқага киришса, касаллик юқиши мумкин, аммо шунда ҳам кўп эмас.

Кўпчилик бундай аҳмоқона нарсалар бўлиши мумкин эмас, деб ҳисоблайди, лекин бундай ўйлаш мутлақ тўғри эмас. Иқтисодий моделлаштириш симуляцияси орқали Буюк Британиядаги одамларнинг ярмидан кўпи аллақачон вирусни юқтириб бўлган, деган хулоса келингани ҳозирда катта мунозараларга сабаб бўлмоқда.

Ушбу қарама-қаршиликнинг сабаби шундаки, касаллик симптомлари кўринмайдиган одамлар анчагина дея тахмин қилинса-да, уларнинг аниқ сони маълум эмас. Уҳандан Японияга қайтган одамлар бўйича тадқиқот натижасига кўра, коронавирусни юқтирганларнинг 30 фоизида касаллик аломатлари кўринмаган.

Diamond Cruise кемасида эса тахминан 18 фоиз, Италиядаги бир шаҳарда эса 50-75 фоиз ва Исландияда 50 фоиз беморларда аломатлар кўринмаган, деган хулосалар мавжуд. Бу эса беморлар сони бўйича қўлимиздаги рақамлар ҳақиқатдан йироқлигини кўрсатади.

Шу сабабли, юқтирганларнинг ҳақиқий сони номаълум ва 5-расмга яқин бўлиш эҳтимолини тўлиқ рад этиб бўлмайди. Бу ҳолатда турлича назариялардан ҳам кўра, бизга далиллар зарур. Ва ҳозирда  бутун дунёда иммун тизими антитаначаларини текширишга нисбатан умидлар тобора ортиб бормоқда. Масалан, Финляндияда фуқароларни ушбу синовдан яқинда ўтказилиши ҳақида хабарлар тарқалди.

II. Пандемияга оид парадокс нимада?

Энди эса, шу пайтгача қилган таҳлилларимга асосланиб, парадокс ҳолатнинг борлигини очиб берсам.

Парадокс 1: Қочишдан кўра, инфекцияни юқтириш яхшироқ бўлиши мумкин

Бизнинг сезги инстинктимиз бизни ҳар қандай касалликдан қочишга ундайди. Аммо юқумли касалликлар борасида бундай иш тўғри бўлмаслиги мумкин. Юқумли касалликларнинг олдини олиш учун қочишни давом эттириш бизни жуда ҳам чарчатади ва биз қанчалик кўп қочсак, бизнинг коллектив иммунитетни ҳосил қилмаслигимиз туфайли заиф ҳолатимиз давом этади.

Ушбу муаммонинг олдини олиш учун касалликдан оғир аҳволга тушиб қолиши ёки вафот этиши эҳтимоли энг кам бўлган (соғлом ва бақувват) одамларнинг вирус билан касалланишига рухсат бериш стратегияси ишлаб чиқилади.

Буюк Британияда ўртада тўхтаб қолган давлат стратегияси бунга яқин бўлган. Бунда, тиббий захиралар тугаб қолиш эҳтимолини йўқ деб фараз қилсак, шахсий изоляция чоралари фақатгина хавф гуруҳидаги одамлар (ёши катта ёки жиддий сурункали касали бор инсонлар)га нисбатан жорий этилади.

Шунингдек, давлат соғлом ижтимоий ва иқтисодий фаолиятини давом эттира олиши учун, юқтирса-да аҳволи оғирлашмайдиган инсонларга касалликни тезроқ юқтириб, коллектив иммунитетни ҳосил қилдириш – бутун давлат учун узоқ муддатда фойдали бўлиши мумкин.

Covid-19`га келсак, кекса ёшдаги ва сурункали касаллиги бўлган одамларда жиддий касалланиш ва ўлим даражаси юқори. Бу – 1918 йилдаги испан гриппидан тубдан фарқ қилади – юз йил олдинги пандемияда кўплаб ёшлар вафот этган. Бундан ташқари, аниқ маълумотлар йўқ бўлса-да, эҳтимол айнан кўплаб ёшлар асимптоматик (яъни касаллик аломатлари кўринмайди) бўлиши мумкин. Агар шундай бўлса, унда ёшларнинг касалланиши ва ўлим даражаси ҳозирги тахмин қилинганидан ҳам паст бўлиши мумкин.

Коронавирусдан ҳатто ёшлар ҳам эҳтиёт бўлишлари керак, деган даъволар бор бўлса-да, менимча, эҳтимоллик даражаси нуқтайи назаридан келиб чиқиб ўйлашимиз керак. Ёшлар йўл-транспорт ҳодисаларида, ўз жонига қасд қилишда, грипп ва шамоллашда ҳам ўлишади. Мен «Ёшлар ҳам коронавирусдан вафот этмоқда!» каби маълумотлар билан ёшларни қўрқитгандан кўра, бунинг ҳақиқий эҳтимоллик даражасидан баҳс қилишни истардим.

Масалан, мен ҳозир уйдан ишлаяпман ва кўчага кам чиқяпман. Бунинг сабаби, иш жойимдан шундай кўрсатма бор. Лекин агар мен касалликни юқтириб олсам, сунъий нафас олдириш жиҳозидан фойдалана олмаслигим эҳтимоли ҳам бор. Шубҳасиз, Япония ва Германияда ўлим даражаси пастлигига коронавирусдан оғир аҳволга тушган барча беморлар ушбу аппарат билан таминлангани асосий сабаб эканини инкор қилолмайман.

Агар инфекцияланган ва жиддий касалликка чалинганлар сони кўпайиб кетса, сунъий нафас олдириш мосламасидан фойдалана олмайдиганлар сони ҳам ортиб, одатда ўлмайдиганлар ҳам ўла бошлайди ва натижада қурбонлар сони ва ўлим даражаси кескин ошади. Японияда деярли шовқин қилинмаяпти, лекин бу мосламанинг етишмаслиги Европа ва Америкада катта муаммо бўлаётгани рост.

Юқоридагиларни ҳисобга олиб, мен каби ўрта ёшли эркаклар ва ҳатто кекса одамлар учун инфекциядан қочишнинг оқилона сабаби бор. Аммо агар вакция ишлаб чиқариш ёки кенг миқёсли коллектив иммунитет ҳосил қилиш орқали вирусга қарши ҳимояга эришилмаса, ҳозирги ҳолатни яхшилаш амримаҳол ва инфекциядан қутулиш қийин. Шунинг учун ҳам янги коронавирус учун тиббий захиралар имкониятларини тезда оширишимиз муҳим, шундагина биз хотиржамлик билан янги вирусни юқтира олиш вазиятига ўта оламиз.

Парадокс 2: Изоляция чоралари қанчалик кучли бўлса, бу чоралар шунча узоқ давом этади

Бу – кўпчилик ўйлаётган фикрнинг мутлақо акси. Одатда, одамлар сабр қилсак, пандемия тез ўтиб кетади, деб ўйлашади, аммо юқумли касалликда бундай бўлмайди. Қанча кўп изоляцияда яхши сабр қилганингиз сари, сабр қилишни шунча кўп узоқ давом эттириш керак бўлади.

Албатта, инсонларни ТЎЛИҚ изоляция қилиб ташлаш – бошқа гап, лекин янги коронавирус билан боғлиқ ҳолатда биз бу вақтни аллақачон бой берганмиз.

Кучли изоляция чоралари одамларнинг иммунитетини кучайтиришга тўсқинлик қилади, шунинг учун вакцина ишлаб чиқилиши ва кўп одамлар эмлаб чиқилишини кутишга тўғри келади. Унгача карантин чораларини бекор қилиб бўлмайди. Бундан ташқари, бу нафақат мамлакатдаги одамлар ўртасидаги алоқа билан чекланиб қолади, балки чет элдан келган одамлар ҳам диққат билан кузатилиши талаб этилади. Бу узоқ муддатдаги сезиларли бир юкдир.

Covid-19 билан курашишда «сўнгги 1-2 ҳафта жуда муҳим» ёки «ҳозир муҳим муддатдир» деган сўзларни кўп марта эшитдим, аммо ҳақиқат шундаки, вакцина пайдо бўлгунга қадар ҳар кунимиз доимо муҳим вақт бўлиб қолаверади.

6-расм бу ҳолатни қисқача тасвирлаган. Агар кучли чоралар узоқ вақт давом эттирилса, юқтирган одамларнинг сони кўпаймайди (6-расмда уни кўриш қийин, чунки у Х ўқига тўғри келади ва яшил чизиқ билан деярли бир хил), лекин дастлаб кучли чоралар кўрилган бўлса ҳам, орада чоралар бироз бўшаштирилса (бинафшаранг), бўшаштирилган чоралар бошиданоқ амалга оширилган ҳолатга нисбатан (қизил) пандемиянинг юқори чўққига кўтарилиши вақти фақат кейинга силжийди холос. Натижада бўшаштирилган чоралар бошиданоқ амалга оширилган ҳолатдан унчалик фарқ қилмай қолади.

Дунё бўйлаб дала шифохоналарига ўхшаш карантин ҳудудлари қурилмоқда, лекин уларнинг катта қисми тўлиқ ёзги-қишки кондиционерлар билан таминланишини кутиш қийин. Агар одамларнинг сабр-тоқати тугаб, инфекциянинг энг юқори чўққиси жазирама ёзнинг қоқ ўртаси ёки қишнинг чилласи каби энг ноқулай вақтга тўғри келса, бу биз учун оғриқли бўлади.

Қатъий чоралар сақланиб қоладиган муддат (графикда яшил) ичида касалликни даволайдиган дори ёки вакцина ихтиро қилинса, ажойиб бўларди, лекин бу худди қиморга ўхшайди ва бундай вакциналар кашф этилишида қатнашмайдиган фуқаро сифатида менинг яхшиликка умид қилишдан бошқа иложим йўқ.

Мақола сўнгида

Ушбу кичик мақолам мутахассислар ва оддий одамларнинг пандемия ҳақидаги ўй-фикрларини тўлдиради, деб умид қиламан. Аслида, мен мутахассислар бутун манзарани кенг омма нуқтайи назаридан тушунарли қилиб изоҳлаб беришларини истардим.

Секизава Йоичи,
Япония Иқтисодиёт, савдо ва саноат тадқиқот институти (RIETI) катта илмий ходими.
Япон тилидан Алишер Умирдинов таржимаси.