Илон Маскнинг Grokipedia’си «Википедия»дан яхшироқми? У қай даражада холис?

SpaceX орқали космик парвозлар, Tesla орқали электромобиллар ва Х (собиқ Twitter) ижтимоий тармоғини бошқариш билан чекланишни истамаган Илон Маск эндиликда Grokipedia («Грокипедия») деб номланган янги онлайн-энциклопедияни бошқармоқда — у «Википедия»ни алмаштирмоқчи.

Номдаги “Grok” атамаси Маскнинг xAI стартапи томонидан ишлаб чиқилган ва Х билан боғланган шу номли тил моделига (LLM) ишора қилади. Айнан Grok Grokipedia’da эълон қилинадиган фактларни текширишга масъул этиб қўйилган. Бироқ бошқа LLM сингари Grok ҳам дезинформация тарқатишдан суғурталанмаган: масалан, 2025 йилда у фойдаланувчиларга Холокост ҳақидаги уйдирма назарияларини улaшган ва Адолф Ҳитлер ҳақида ижобий фикр билдирган ҳолатлар кузатилган.

Мақола ёзилаётган пайтда Grokipedia v0.1'да тахминан 900 мингтадан озроқ мақола бор эди, бунинг муқобили сифатида 2001 йилда яратилган ва дунёнинг энг кўп ташриф буюриладиган сайтларидан бири бўлиб қолaётган «Википедия»нинг фақат инглизча талқинининг ўзида тахминан 7 миллион мақола мавжуд. Маскнинг фикрича, унинг энциклопедияси ҳозирнинг ўзида «Википедия»дан яхшироқ, «1.0» янги версияси эса ҳозирги v0.1'дан «ўн баробар яхшироқ» бўлади.

«Мен “Википедия”ни яхши кўраман. Вақт ўтиши билан у фақат яхшиланяпти», — деб ёзганди Илон Маск 2017 йилда ҳали Twitter деб аталган Х тармоғида. Аммо сўнгги пайтларда у онлайн-энциклопедияга муносабатини кескин ўзгартирди: 2025 йил сентябр охирида у «Википедия»ни Wokepedia деб атади («Воук» — ижтимоий, ирқий ва гендер дискриминацияси муаммоларига алоҳида эътибор қаратувчи, кўпроқ сўл ва сўл-либерал қарашлар тарафдорлари учун ишлатиладиган атама). 2024 йил декабрида эса у «Википедия» «ростгўйроқ бўлмагунча» унга хайрия қилмасликка чақирди. Консерватор Маскнинг фикрича, «Википедия» маълумот тақдим этишда либерал ғоялар ва спикерларга имтиёз беради.

Вашингтондаги Америка университети Жамоат коммуникацияси кафедраси доценти Филиппо Тревизанга кўра, Grokipedia яратилишида муайян тижорий сабаблар бўлиши мумкин бўлса-да, Маскнинг асосий мотивлари — идеологик. «Аслида бу ерда пул бош мақсад эмас. Лойиҳа “Википедия”ни АҚШдаги кўплаб консерватив ва ўнг оқим вакиллари танқидларига жавоб сифатида пайдо бўлди», — дейди у DW билан суҳбатда.

«Бу — анъанавий манбага (бизнинг ҳолда “Википедия”) муқобил таклиф этишга уриниш, сунъий интеллектга асосланган ушбу ресурсни муқобил нуқтайи назарлар учун янги манбага айлантириш ҳаракати», — дея қўшимча қилди эксперт.

Оддий фойдаланувчига илк қарашда Маскнинг Grokipedia’сини «Википедия»дан фарқлаш қийин бўлиши мумкин. Биринчи платформа кўп жиҳатдан иккинчисининг мақолаларига таянади — айрим саҳифалар пастки қисмида бу ҳақда қайдлар бор. Grokipedia’даги мақолаларнинг бир қисми «Википедия»даги матнларнинг тўлиқ нусхаси, дизайн ҳам ўхшаш. Маск бу амалиётни 2026 йилгача тугатишни хоҳлашини айтган.

Энг асосий фарқ эса маълумотнинг текширилиши ва ишланишида. «Википедия»да матнлар жамоа томонидан ҳамкорликда таҳрирланади ва ҳар қандай хато ёки баҳсли нуқталарни белгилашга хизмат қиладиган жараёнлар мавжуд. Grokipedia эса, муҳаррирлик аралашувисиз, шундай назорат механизмларига эга эмасга ўхшайди, дейди Оксфорд университети Рақамли технологиялар ва давлат сиёсати кафедраси доценти Роксана Раду. Унга кўра, «Grokipedia маълумот йиғиш ва қидиришнинг ноаниқ модели бўйича ишлайди, контентни чиқариш олдидан қабул қилинадиган қарорлар шаффоф эмас».

Илон Маск Grokipedia «энциклопедия ҳажми, чуқурлиги ва аниқлиги бўйича “Википедия”дан бир неча баробар устун бўлишини» айтган эди. Бироқ Радуда бу даъволар шубҳа уйғотди: «Grokipedia қасддан аввалдан текшириб ўтилмайдиган манбалардан ҳам фойдаланади ва баъзан контент “Grok текширди” тамғаси билан келади — бу эса баҳсларга сабаб бўлмоқда». Унга кўра, янги энциклопедия баъзан «Википедия»дан фарқ қилган ҳолда мавзуларни яхлит тасвирлай олмасдан, «алоҳида ғоя, ҳодиса ва концепциялар коллажи» кўринишида беришга мойил.

Радунинг фикрича, Grokipedia ўқувчиларни «анъанавий энциклопедиядан кутилган кенг ва яхлит манзара»дан маҳрум қилиши, шу билан бирга, классик оммавий ахборот воситаларига нисбатан Reddit’даги постлар ва блог ёзувларига ортиқча аҳамият бериши мумкин.

Кўплаб америкалик консерваторлар сингари Маск ҳам анъанавий ОАВ’ни ишончсиз деб ҳисоблайди. Филиппо Тревизанга кўра, платформанинг муваффақияти одамлар СИ инсонга нисбатан кўпроқ холис, деган ғояни қабул қилиши ёки қилмаслигига боғлиқ бўлади, Маск эса «партиявий қарашлар муаммосига ечим сифатида СИни кўрсатишга» ва «инсон омилини қисқартириш объективликни оширади» деган фикрни исботлашга уринмоқда.

Раду каби экспертлар шаффофлик етишмаслигини таъкидлайди: «Бу қора қутида аниқ нима кечаётганини билмаймиз, шу боис ахборот истеъмолчилари сифатида энциклопедия мақоласининг кўпроқ эътибор қаратиладиган қисқа ҳаволасида айни қайси маълумотлар нега пайдо бўлганини синовдан ўтказиш имконимиз йўқ».

«Википедия» ҳам — фақат Маск томонидан эмас — тарафкашликда айбланади. Ҳарвард университети ва консерватив Manhattan Institute маркази тадқиқотлари сайтда маълум даражада сўлларга мойиллик белгиларини кўрсатган: масалан, «Википедия»даги баъзи мақолаларда ўнг сиёсий йўналишни ифода этувчи атамаларга нисбатан салбий тон кўпроқ учрайди, деган хулоса билдирилган (Manhattan Institute тадқиқотчиси Дэвид Розадо ҳисоботи).

Раду ҳам, Тревизан ҳам ахборотни тақдим этишда тўлиқ бетарафликка эришиш мумкин эмаслигини тан олди. Бироқ уларнинг фикрича, шаффофлик ва хатони тан олиш — Grokipedia’да ҳозирча балки етишмаётган жиҳатлар — тийиб туриш ва мувозанат механизмларини таъминлайди. «Интилиш керак бўлган нарса — ҳар доим инсон талқинини талаб этувчи мувозанатли тақдимот», — дея хулоса қилди Роксана Раду.