B rejasi: Nega YeI Ukrainaga Rossiya zaxiralarini bermadi?

Germaniya kansleri Fridrix Mers — Rossiya rezervlari bilan ta’minlangan “reparatsion kredit”ni qo‘llab-quvvatlagan siyosatchilardan biri — o‘tgan sammitni bir so‘z bilan “sinov” deb ta’rifladi. YeIning qo‘shma mexanizmi shunday tuzilganki, milliy darajadagi yuk mamlakatlar budjetlariga YeI budjetiga qiladigan hissalariga mutanosib ravishda tushadi. Bu Germaniya xarajatlari eng yuqori bo‘lishini anglatadi.

Agar Yevropa yetakchilari Kiyevga yordamning hech bir variantini kelishib ololmaganida, Ukraina ahvoli umidsiz tus olishi mumkin edi. Tashqi yordamsiz u Rossiya hujumiga qarshi tura olmaydi.

Donald Tramp davrida AQSh Ukrainaga moliyalashtirishni to‘xtatdi va deyarli butun yuk YeI zimmasiga tushdi. Hozirgacha Kiyevga yiliga taxminan 80 mlrd yevro kerak bo‘lgan — bu haqda Kil jahon iqtisodiyoti institutining Ukraine Support Tracker loyihasi ma’lumotlarida aytiladi. Yangi yordam bo‘lmasa, Kiyevdagi mablag‘lar 2026 yilning ikkinchi choragiga kelib tugab qolishi mumkin edi.

90 mlrd yevrolik kredit vaziyatning keskinligini kamaytiradi va Ukraina hamda uning yevropalik ittifoqchilarining muzokara jarayonidagi pozitsiyalarini mustahkamlaydi. YeI kreditiga qo‘shimcha ravishda Ukraina Xalqaro valuta jamg‘armasidan Extended Fund Facility dasturi bo‘yicha yana taxminan 7 mlrd yevro oladi. Bu mablag‘larni ajratish kengroq xalqaro yordam olinishi shartiga bog‘langan edi — endi esa u mavjud.

Umuman olganda, XVJ hisob-kitoblariga ko‘ra, 2026–2027 yillarda Ukrainaga taxminan 135 mlrd yevro tashqi moliyalashtirish kerak bo‘ladi. Yetishmayotgan mablag‘larni boshqa donorlar — alohida mamlakatlar va tashkilotlar ta’minlashi lozim.

“Reparatsion kredit” konsepsiyasi ishlab chiquvchilaridan biri, Reuters kolumnisti Hyugo Dikson YeI qarorini olqishladi, ammo uni faqat “10 balldan 6 ball” deb baholadi.

“90 mlrd yevro Ukrainaga taxminan ikki yilga yetarli moliyalashtirish beradi, xolos. Agar muzlatilgan Rossiya aktivlaridan foydalanilganida, qo‘llab-quvvatlashni qariyb to‘rt yilga kafolatlash mumkin bo‘lardi, — deydi Dikson. — Bu Vladimir Putinga Ukrainadan moliyaviy jihatdan quvvatni so‘rib olish orqali urushni yutib bo‘lmasligi haqida yanada kuchli signal bo‘lardi, shuningdek Donald Trampdagi YeI zaif degan tasavvurni ham rad etar edi”.

Bryusselda 18 dekabr kuni bo‘lib o‘tgan YeI yetakchilari uchrashuvidan oldin Belgiya bosh vaziri Bart de Vever milliy parlamentda chiqish qildi. U Yevrokomissiya taklif qilgan kafolatlar Rossiya rezervlari hisobidan reparatsion kredit berishni qo‘llab-quvvatlashi uchun yetarli emasligini ochiq aytdi. Zero, Rossiya rezervlarining ulkan qismi — 180 mlrd yevrodan ortig‘i Belgiyadagi Euroclear depozitariysida saqlanadi.

Bloomberg ma’lumotlariga ko‘ra, YeI Kengashi raisi Antoniu Koshta sammit kun tartibini qayta tuzishga majbur bo‘ldi: Ukrainaga yordam masalasini muhokama qilishni sammitning oxiriga qoldirishdi — muzokarachilarga takliflarni takomillashtirish uchun qo‘shimcha vaqt berish maqsadida. Yevrokengashdagi DW manbalarining aytishicha, YeIdagi ayrim yetakchilar de Veverga “u xohlagan narsaning deyarli barchasini” taklif qilishga tayyor bo‘lgan.

Shu bilan birga, Yevrokomissiya rahbari Ursula fon der Lyayyen sammitga endi kela turib, parallel ravishda “B reja”ni ham muhokama qilishga to‘g‘ri kelishini tan oldi.

Belgiyaga cheklanmagan kafolatlar berish g‘oyasi bir necha davlatlar, jumladan Italiya va Fransiya qarshiligiga uchradi, deb xabar berdi Financial Times manbalari. Ular qarz bozoriga chiqishni “kamroq yomon” deb hisoblagan. Nashrga ko‘ra, Yevropa diplomatlaridan biri “reparatsion kredit”ning “qotili” Italiya bosh vaziri Jorja Meloni bo‘lganini aytgan.

Muzlatilgan Rossiya rezervlari bilan ta’minlangan reparatsion kredit konsepsiyasi bir taxminga asoslangan: urush tugagach, Rossiya Ukrainaga reparatsiya to‘lashga majbur bo‘ladi. G‘oya mualliflari o‘sha paytni kutmasdan, Rossiya rezervlarining bir qismini darhol Ukrainaga kredit shaklida berishni taklif qilgan.

Bu sxema qanchalik qonuniy ekani va o‘z rezervlarini YeIda saqlaydigan boshqa davlatlar bunday qadamga qanday munosabat bildirishi haqida siyosatchilar va ekspertlar fikri turlicha. Yechimning zaif joyi — uning misli ko‘rilmagan holat ekanidir, deb DW bilan suhbatda Kyoln universitetining Xalqaro tinchlik va xavfsizlik huquqi instituti tadqiqotchisi Gleb Bogush ta’kidlagan.

Shunga qaramay, kuzda Ursula fon der Lyayyen, keyin esa Fridrix Mers bu g‘oyani ochiq qo‘llab-quvvatlaganidan keyin, jarayon “yo‘lga tushganday” ko‘ringan edi.

OAVda hatto qarz berish sxemasi ham paydo bo‘ldi: YeI maxsus tuzilma yaratadi, u qarz qog‘ozlarini — ehtimol, nol kuponli obligatsiyalarni chiqaradi. Euroclear esa shu obligatsiyalarga muzlatilgan Rossiya aktivlarini joylashtiradi. Natijada tushgan mablag‘lar Ukrainaga o‘tkaziladi.

Muhokamalar asosan amaliy savolga borib taqaldi: agar Euroclear depozitariysi Rossiyaga uning rezervlarini qaytarib berishga majbur bo‘lsa, nima bo‘ladi? Masalan, sanksiyalar bekor qilinsa yoki tinchlik shartnomasida reparatsiyalar haqidagi band bo‘lmasa. Bu savolning keskinligini yana shunday omil oshirdi: YeIda Rossiya rezervlarini muzlatish avvalida muddatsiz emas edi. Boshqa sanksiyalar kabi, u har olti oyda uzaytirilishi kerak va YeIning barcha a’zolari tomonidan bir ovozdan ma’qullanishini talab qiladi.

Sammit arafasida Yevrokomissiya Rossiya rezervlarini muzlatishni muddatsiz qilishning yuridik imkonini topdi. Qaror Yevropa Ittifoqi to‘g‘risidagi shartnomaning 122-moddasiga asoslangan: favqulodda holatlarda qarorlarni bir ovozdan emas, balki malakali ko‘pchilik ovoz bilan qabul qilish mumkin.

Biroq bu Belgiya va yana bir necha davlatning xavotirlarini bartaraf etish uchun yetarli bo‘lmadi. Ayniqsa, Rossiya Markaziy banki aktivlarni sud orqali qaytarishga intilmoqchi ekanini e’lon qilib, birinchi da’voni Moskva Arbitraj sudiga kiritganidan keyin, Euroclear uchun risklar yanada oshgan.

“Moskva arbitrajining qarori — uning kim foydasiga chiqishi oson taxmin qilinadi — xalqaro sudlarga murojaat qilish uchun rasmiy asos yaratadi, — deb tushuntiradi DW bilan suhbatda Berlindagi ekspert Aleksandra Prokopenko. — Moskvada g‘alaba qozonish imkoni past ekanini tushunishadi. Lekin sudlashuvlarning o‘zi Ukrainaga kredit berish jarayonini uzoqqa cho‘zib yuborishi mumkin — protsedura jihatdan. Bundan tashqari, bu investorlar uchun huquqiy ‘zaharli’ muhitni yuzaga keltiradi: kredit berish uchun zarur bo‘lgan qarz qog‘ozlarini sotib olishni xohlovchilar oz bo‘lib qolishi mumkin”.

Qanday bo‘lmasin, Rossiya zaxiralaridan Ukrainaga yordam uchun foydalanish masalasida hali rasman nuqta qo‘yilgani yo‘q. Bryussel sammitida ma’qullangan kelishuv shundan dalolat beradiki: Kiyev kreditni faqat Rossiyadan reparatsiya olgan taqdirdagina qaytarishga majbur bo‘ladi. Ursula fon der Lyayyenning aytishicha, aynan shunday holatda hisob-kitoblar uchun muzlatilgan Rossiya aktivlaridan foydalanish mumkin.