AQSh ustunligi xavf ostida: atom energetikasida yangi lider

Xitoy atom energetikasi ishlab chiqarish bo‘yicha jahon yetakchisiga aylanishga tayyorlanmoqda. Amalda ishlayotgan va rejalashtirilgan loyihalarni hisobga olganda, uning umumiy quvvati qariyb 186 000 megavattga yetishi mumkin. Bu esa hozircha dunyoda birinchi o‘rinni egallab turgan AQShni ancha ortda qoldiradi. Bu o‘zgarish mamlakatlarning elektr energiyasiga bo‘lgan talab ortib borayotgan bir paytda o‘zini ishonchli energiya bilan ta’minlashga intilayotganini ko‘rsatadi.

Foto: Adobe Stock

Yangi infografikada mamlakatlar Global Energy Monitor ma’lumotlari asosida atom energetikasining hozirgi va istiqboldagi o‘rnatilgan quvvati bo‘yicha saralangan. Bugungi kunda AQSh 102 475 megavatt ko‘rsatkich bilan yetakchilik qilmoqda va Fransiyadan 35 000 megavattdan ortiq farq bilan oldinda bormoqda.

Hozirgi vaqtda Xitoy 60 898 megavatt bilan uchinchi o‘rinda turibdi, ammo yangi energobloklar ishga tushirilishi bilan vaziyat tez orada o‘zgarishi mumkin.

Bu o‘zgarish katta geosiyosiy oqibatlarga ega. Atom quvvatini oshirayotgan davlatlar import qilinadigan qazilma yoqilg‘ilarga qaramlikni kamaytirishi, shu bilan birga energetik xavfsizlikni va energetika tizimining barqarorligini kuchaytirishi mumkin.

Agar rejalashtirilgan barcha loyihalar amalga oshsa, Xitoy 185 812 megavatt bilan birinchi o‘ringa chiqadi. Undan keyin AQSh — 117 910 megavatt, Fransiya — 75 590 megavatt bilan joy oladi. Rossiya 60 800 megavatt bilan to‘rtinchi o‘rinni egallaydi.

Fransiya atom energetikasining tarixiy yetakchisi bo‘lib qolmoqda: mamlakatda barcha elektr energiyasining taxminan 69 foizi atom elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi.

Buyuk Britaniya 1956 yilda ishga tushirilgan dunyodagi birinchi tijoriy atom elektr stansiyasining vatani hisoblanadi, ammo keyinchalik u yadroviy energiyadan foydalanishni qisqartirgan. Hozir esa hukumat “atomning oltin davri”ga erishishni maqsad qilmoqda, ammo hatto mavjud rejalar to‘liq amalga oshsa ham — jami 15 394 megavatt — mamlakat faqat dunyoda 12-o‘rinni egallaydi.

Bugungi kunda o‘rnatilgan atom quvvatiga ega bo‘lmagan 17 ta davlat orasida eng katta o‘sish Ugandada kutilmoqda — 18 000 megavattgacha. Undan keyin Polsha — 15 612 megavatt va Turkiya — 14 700 megavatt bilan joy olgan.

Zamonaviy atom energetikasi rivoji yadroviy bo‘linish texnologiyasiga tayanadi. Bu texnologiya barcha mavjud reaktorlar asosini tashkil etadi va jahondagi elektr energiyasi ishlab chiqarishning taxminan 10 foizini ta’minlaydi. U yetarlicha rivojlangan sohalardan biri bo‘lishiga qaramay, taraqqiyot davom etmoqda: qurilish xarajatlarini kamaytirish, xavfsizlikni oshirish va qurilish muddatini qisqartirishni va’da qilayotgan ixcham modulli reaktorlar paydo bo‘lmoqda.

Shu bois, prognoz qilinayotgan quvvatlar hisobida endi faqat yirik stansiyalar emas, balki davlat va xususiy investorlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan kichik reaktorlar sonining ortishi ham tobora ko‘proq inobatga olinmoqda.