«Бу сафар иқтисодий ўсиш мақсади қўйилмайди». Хитой нега бундай қарорга келди?  

Жорий йил 22 май куни Хитой ҳукумати яқин ўтган давр ичида илк марта иқтисодий марраларни кўзлаб режа тузмаслигини эълон қилди. Ҳукуматнинг бу қарорга келиши COVID-19 пандемияси тўзонида пайдо бўлаётган мавҳумлик билан ифодаланиши мумкин. Аммо Пекин Университети ҳамда Карнеги-Шингҳуа Глобал сиёсат маркази вакили Майкл Петтис бунда фикрда эмас.

Майклнинг қайд этишича, ХХР коммунистларининг ушбу қарорга келишини теран англаш учун ялпи ички маҳсулот тушунчаси Хитойда қандай маънога эга эканлиги ва у бошқа давлатлардан қандай фарқланишига разм солиш лозим. Қуйида Майкл Петтис мулоҳазалари ўзбек тилида тақдим этилади. 
Хитойда ЯИМнинг ўзига хос томонлари

Таъкидлаш жоизки, ЯИМ реал иқтисодий қийматни ифода этадиган кўрсаткичлардан бири. Шунга қарамай, барча қиймат келтирадиган ҳаракатлар ЯИМ ҳисоблаш жараёнида инобатга олинмайди, шунинг учун ЯИМда барча иқтисодий картина тўлиқ кўринмайди. Бу дунё давлатларининг барчаси учун умумий муаммо саналса-да, Хитойнинг самарасиз инвестицион дастурлари масаланинг туйнугини очиб қўяди.

Бундан ташқари, ХХР миллий иқтисодиёти бўйича тарқатаётган маълумотларнинг шаффоф ва аниқ ҳисобланганига шубҳа бор. Балки рақамларнинг пайдо бўлишида бироз волатиллик юзага келар, барибир Хитой ЯИМ ҳисоблаш методологиясига тўлиқ амал қилади, деб бўлмайди.

Қолаверса, ЯИМ чиқим индикатори эмас, балки киримга оид сонларни очиқлайди. Кўпгина давлатлардан фарқли ўлароқ, Хитойнинг ЯИМ кўрсаткичи унинг иқтисодий ўсиш суръати бўйича мақсадлари билан белгиланади. Яъни ҳукумат ташкилотлари, хусусан маҳаллий ҳокимиятлар ҳам ишлаб чиқаришни белгиланган мақсадга мувофиқ бўлишини таъминлашга интилади. Бу Хитойнинг ўсиш режасига доимо эришиб келишини осонроқ тушунишга ёрдам берувчи омил ҳисобланади. Шунингдек, ЯИМ Хитой иқтисодиётининг ҳақиқий ўлчовини эмас, ҳукуматнинг истак-мақсадини ифодалайдиган кўрсаткичга айланганини билдиради.

ЯИМни Хитойдек бошқариш

Назарий жиҳатдан ҳар қандай мамлакат ЯИМни Хитой сингари бошқаришга қодир. Бунинг учун учта шартни бажо келтириш керак.

Биринчидан, у юқори қарз қобилиятига ва ундан фойдаланишга тайёр бўлиши керак. Хитойда ялпи ички маҳсулотнинг ўсишини таъминлаш учун зарур бўлган иқтисодий фаолият қарз маблағлари ҳисобига молиялаштирилади. Агар ўз қарзларини тўлаш қобилиятини келтириб чиқарадиган самарали инвестицияларни молиялаштирса, юқори қарз деярли муаммоли эмас (Хитой учун ҳам хос эмас). Аммо, Хитойда бўлгани каби, самарасиз фаолиятни молиялаштириш учун қарздан фойдаланилганда (масалан, банд бўлмаган кўчмас мулкни ривожлантириш) қарз олиш мақсади фақат қарздорликни оширади.

Бу мамлакатда ЯИМнинг ўсиши бўйича режани механик равишда бажариш учун зарур бўлган иккинчи шартни очиб беради: ҳар йили хўжалик юритувчи субъектларни қийматини пасайтирадиган иқтисодий фаолиятни чеклайдиган қатъий бюджет тўсиқлари йўқ бўлади.

Учинчидан, бухгалтерия шарти мавжуд. Хитойда самарасиз инвестицияларни молиялаштириш учун ишлатилган қарз (яъни ёмон қарз) ҳисобдан чиқарилмайди ва ушбу инвестициялардан келадиган зарарлар расмий равишда тан олинмайди. Бунга мисол сифатида иккита Хитойни кўриб чиқинг: иккаласи ҳам самараси бўлмаган кўчмас мулкка инвестиция қилади. Ҳолбуки, шартли А Хитой ёмон инвестицияларни амалга оширганлигини англаб этгач, ўз активлари бўйича тўлиқ ҳисоб-китобларни олиб ташлайди, бу эса ялпи ички маҳсулотни ҳисоблашда қўшилган қиймат таркибий қисмини камайтиради, Хитой Б бундай қилмайди. Ҳисобот механикасининг бу фарқи шуни англатадики, бир хил иқтисодий воқеликка эга бўлишига қарамай, Хитой Б ЯИМга нисбатан юқори кўрсаткичига эга, бу эса Хитойнинг ҳар қандай ўсиш кўрсаткичини бажаришига имкон беради, шунингдек унинг ЯИМ асосий иқтисодиётнинг соғлиғидан устун туради.

Сиёсат оқибатлари ва COVID-19

Агар Хитойнинг қарз қобилияти чексиз бўлса, бу динамика чексиз давом этиши мумкин эди. Бироқ, чегара мавжудлиги сабабли ва Хитойнинг қарз маблағлари унинг қарз харажатларини қоплаш учун зарур бўлган маҳсулдорликни оширадиган сармояни молиялаштирмагани сабабли, қарзни тўлаш харажатлари иқтисодиётнинг баъзи бир сектори зиммасига тушади.

Масалан, инфляция орқали уй хўжаликларига, солиқ орқали бойларга, иш ҳақини камайтириш орқали камбағалларга ва ҳоказоларга ажратиш мумкин. Бу хатти-ҳаракатларнинг ўзгаришига олиб келади, масалан, маҳаллий корхоналарнинг инвестициялари ва маиший истеъмолнинг камайиши, алалхусус, бу Хитойнинг асосий иқтисодига путур етказади.

Шундай қилиб, Хитойнинг қарз юкини қандай бошқариш кераклиги сиёсатнинг асосий масаласидир. Бунинг учун давлат инвестицияларининг ЯИМдаги улушини камайтириш талаб этилади, бу эса ўз ўрнида ушбу талаб манбасини алмаштиришни талаб қилади. Хусусий секторга самарали инвестициялар ётқизилиши назарий жиҳатдан бу бўшлиқни тўлдириши мумкин бўлса-да, Хитойда хусусий сектор инвестицияларни жалб этишни хуш кўрмайди. Бундан ташқари, у давлат сектори ҳажмига мос келмайди. Бунинг ўрнига, Хитой истеъмолни кўпайтириши мумкин. Ҳозирги вақтда Хитойда истеъмол даражаси жуда паст ва хўжаликлари ялпи ички маҳсулотнинг паст улушига эга. Буни тузатиш учун Хитой маҳаллий элиталарнинг активларини тугатиш ва уларни хўжаликларга топшириш керак эди. Аммо буни амалга ошириш сиёсий жиҳатдан қийин. Пекин хўжаликларнинг ушбу тури орқали ўтказишга қодир бўлмагунча, Хитой самарасиз давлат инвестицияларига таяниши керак, бу қарз юкини оширади ва шу сабабли Хитойнинг асосий иқтисодий ўсишига чек қўяди.

COVID-19 Хитойда ҳеч нарсани тубдан ўзгартирмаган. Аксинча, Хитойнинг асосий муаммоларини, шу жумладан тенгсизлик, савдо номутаносиблиги ва қарздорлик муаммосини тезлаштирди. Расмий статистика шуни кўрсатадики, Хитойнинг ялпи ички маҳсулотга нисбатан қарзи 2018 йил охиридаги 239 фоиздан 2019 йил охирида 245 фоизгача ўсди (ўсиш 6 фоиз пункт); бу йил, энг қулай шароитларда ушбу нисбатни 12-18 фоиз даражага оширишни кутиш мумкин. Бу Хитойнинг қарзлари барқарорлигини таҳдид остига қўяди, натижада даврийлик муддатини икки йилга қисқартиради. Бу, эҳтимол унинг ортиб бораётган қарз хавфини тан олиб, Хитойнинг ялпи ички маҳсулот ўсишини мақсад қилиб олмаслик тўғрисидаги қарорида ўз аксини топмоқда.