«Таълимга сармоя киритиладиган бўлса, тезроқ иқтисодий ўсишга эришилади» – Шиксин Чен

Шарлотта Кан: Ассалому алайкум, Самарқандда бўлиб ўтаётган II Ўзбекистон иқтисодий форумига хуш келибсиз. Бу ерда Осиё тараққиёт банки вице-президенти Шиксин Чен ҳам иштирок этаётганидан хурсандман. Бизга қўшилганингиз учун раҳмат.

Шиксин Чен: Раҳмат.

Шарлотта Кан: Хўш, ҳозирда минтақада ОТБ учун устувор йўналишлар нималардан иборат?

Шиксин Чен: Минтақа COVID-19 пандемияси ва ундан кейинги ташқи зарбалар туфайли жуда оғир даврни бошдан кечирмоқда. Бу вазиятни ҳар қачонгидан ҳам оғирлаштиради. Савдо, туризм, пул ўтказмалари ва таъминот занжиридаги узилишлар нуқтаи назаридан. Буларнинг барчаси қўшилиб, вазиятни чигаллаштиради.

Умуман олганда, минтақа ўсиб бораётган бюджет тақчиллиги, валюта ўзгарувчанлиги, таъминот занжиридаги қийинчиликларга дуч келмоқда. Бу хавфсизлик ва энергетика таъминоти нуқтаи назаридан жуда қийин вазиятга олиб келади. Шунингдек, ҳукуматларнинг кун тартибидаги тузилмавий ислоҳотларни қандай қўллаб-қувватлаши жиҳатидан ҳам. Бу жуда қийин давр, лекин ОТБдаги инқироз ва муаммоларни кўриб чиққанимизда, айни пайтда имкониятлар ҳақида ҳам гапирамиз.

Шу жиҳатдан ҳозирги жуда қийин даврда имкониятлар ойнасига айланиши мумкин бўлган нарсаларга кўпроқ эътибор қаратишимиз керак. Шу билан бирга, менимча, минтақада иқтисодиёт ва бошқа тармоқларни ривожлантиришга эътибор қаратиш йўлларини ўрганиш мумкин бўлган бир нечта соҳа мавжуд. Энг муҳими, ривожланиш моделини анъанавий усулдан ўзгартиришга ҳаракат қилиш. Бу яшил бўлишимиз кераклигини тушуниш учун яхши имкониятдир. Яшил ўсишга ўтиш жуда катта иш бўлади, бу ерда қандайдир имкониятлар бор.

Масалан, Кавказ ва Марказий Осиё минтақасида қайта тикланадиган энергия манбалари тармоғида истиқбол бор, бу эса катта миқдорда инвестицияларни жалб қила олади. Дарҳақиқат, хусусий сектор бунга катта қизиқиш билдирмоқда. Инвестициялар ва шу билан бирга энергия самарадорлигини ошириш учун шароитлар мавжуд. Мисол тариқасида гидроэнергетикани кўришимиз мумкин. Тизим эскирган ва маълум бир янгиланишни, ишлаб чиқаришни кўпайтиришни талаб қилади ҳамда сув таъминотига муқобил манба билан қувват оширилади.

Талаб нуқтаи назаридан бизда электрон мобиллик, яъни электрон бизнес, электрон мотоцикллар ва электрон харидлар ғояси мавжуд. Булар талаб тарафидан. Кўряпсизми, бу жуда катта имконият. Аммо савол шуки, биз ўз ишимизни ислоҳ қилишимиз керак ва бу инвестициялар дастурларини амалга оширишга қандай ёрдам беради. Кейин яшил ўсишга эришамиз. Бу жуда муҳим нарса.

Биз ўйлаётган иккинчи жиҳат - инсон капиталини ривожлантириш. Узоқ вақт давомида инсон капиталига кам инвестициялар жалб қилингани туфайли тақчилликка дуч келяпмиз. Агар сиз таълимга сармоя киритсангиз, ўсиш чизиғи чуқурлашади. Шундай қилиб, биз тезроқ ўсишга эришамиз. Буни қандайдир тарзда тузатишимиз мумкин. Инсон капиталини, хусусан, таълимни ривожлантириш учун минтақадаги таълим сифати юқорилигига эътибор қаратмоқдамиз. Бу бозорни ёш малакали кадрлар билан таъминлаш ва талабни қондириш имконини беради.

Яна бир йўналиш – чекка ҳудудлар ва аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламлари, жумладан, аёллар ва қизлар ўртасидаги вазиятни ўрганиш. Соғлиқни сақлаш соҳаси ҳақида ҳам гапирмаса бўлмайди. Эндиликда хусусий сектор ҳам бунга эътибор қарата бошлади. Бу янги шифохоналар, дори-дармонлар, зарурий маҳсулотлар тармоғини яратиш учун катта имкониятдир.

Учинчи йўналиш – хусусий сектор иштирокини қўллаб-қувватлаш ва кенгайтириш. Уларга бизнесни яхшилашга ёрдам бериш ва кўплаб ривожланаётган соҳаларда, жумладан, рақамлаштириш ва электрон тижоратда муваффақиятларга эришишдан жуда мамнунмиз. Электрон тижоратда катта салоҳият бор, биз буни қўллаб-қувватлашимиз керак. ОТБ ҳам катта талаблар мавжуд бўлган давлат-хусусий шериклик дастурларини қўллаб-қувватлашдан жуда манфаатдор. Давлат ва хусусий сектор биргаликда ишлаши ва рискларни бўлишиши мумкин. Ўйлайманки, минтақада айнан шу соҳаларга эътибор қаратишимиз, устида ишлашимиз керак. Ва биз уларни қўллаб-қувватлашдан жуда манфаатдормиз.

Шарлотта Кан: Ўзбекистонда иккинчи иқтисодий форум ташкил этилди. Ўтган бир йил давомида қандай тараққиёт ёки ўзгаришларни кўрдингиз?

Шиксин Чен: Иккита жиҳат бор. Биринчидан, муаммолар ўзгаради. Биласизми, ўтган йили COVID-19 бор эди ва биз туннель охиридаги ёруғлик ҳақида гаплашдик. Аммо бирданига ташқи зарбаларга дуч келдик ва бугунги кунда фоиз ставкалари ошиб бормоқда. Шундай қилиб, инвестициявий муҳит қаттиқлашиши мумкин, шунингдек, ҳукумат молиявий майдони ҳам қандайдир тарзда ўзгариб бормоқда.

Лекин Ўзбекистон билан кўришни яхши кўрадиган нарсам шундаки, ҳукуматнинг ислоҳотларга содиқлиги ва улар келажак сари қандай кетаётгани ҳақида тасаввурга эга. 2022-2026 йилларга мўлжалланган Миллий ривожланиш стратегияси мавжуд бўлиб, унда қандай қилиб олдинга силжишлар белгиланган. Давлат корхоналарини ислоҳ қилиш, хусусий секторни ривожлантириш каби кўплаб жиҳатлар ўрин олган. Ҳозир ҳукумат хусусий шерикларни қандай жалб қилиш, банк секторини ислоҳ қилиш ва озиқ-овқат хавфсизлигига сармоя киритиш ҳақида гапирмоқда. Масалан, қишлоқ хўжалиги маҳсулдорлигини ошириш учун инфратузилмага сармоя киритиш, тармоқдаги қўшимча қиймат занжири устида ишлаш ва агробизнесни ривожлантиришга эътибор қаратилмоқда.

Бундан ташқари, ҳукумат ижтимоий ҳимоя ва барқарорлик ҳақида ўйламоқда, бу эса узоқ муддатли ривожланишга йўл очиш учун жуда муҳимдир. Шу жиҳатдан, COVID-19 ва ташқи зарбалардан зарар кўрган одамларни қўллаб-қувватлаш учун заиф гуруҳларга кўпроқ эътибор бериш керак.

Шунингдек, мен минтақа ҳақида гапирганимда энергетика соҳасига ҳам эътибор қаратаман. Энергия хавфсизлиги, қайта тикланадиган энергия манбаларининг 20 ёки 30 фоизга етиши, ҳатто бу ерда қуёш ва шамол энергиясидан фойдаланиш бўйича ҳам катта салоҳият бор. Биз 20, 30, 12 гигаватт ҳақида гапирамиз. Менимча, бу ҳақиқатан ҳам муҳокама қилиниши керак бўлган нарса ва ОТБ бу йўналишда ёрдам беришни хоҳлайди.