Мустамлакачилар ўзбек халқига тазйиқ ўтказа бошлаган пайтларда юртини ҳимоя қилишга уринган бир қанча мард йигитлардан қўшинлар тузилиб, бу қўшинларга қўрбошилар тайинланган. Улар ватанни ҳимоя қилиш йўлида жонини ҳам аямаган, ягона мақсадлари – эрк, озодлик, халқ тинчлиги эди. Афсуски, душманлар қўли баланд келиб, икки миллиондан ортиқ дов йигитлар қурбон бўлиб, мағлубиятга учради. Қизиллар уларни халққа ва тарихга «босмачилар» сифатида танитди. «Босмачи» деб таништирилган юрт ҳимоячиларининг аслида кимлигини кўрсатишга қаратилган асарлардан бири Баҳодир Мурод Алининг «Кўктўнликлар» қиссасидир.
Сюжет:
Асарда Кўктўнлида яшовчи одамлар ҳақида гап боради. Бош қаҳрамонлардан бири Асқарали Умаралибек исмли қўрбоши қўлида тарбия топиб, Умаралибек вафотидан кейин қўрбоши этиб тайинланади. Кўктўнликлар қирғий номли миллатдан қаттиқ нафратланарди. Уларни ҳеч кимга дўст бўлмайди деб ҳисоблашарди. Чунки азал тарихда кўктўнликлар ирғий деб аталган ва уларга қирғийлар доим душманлик қилиб келганди. Асқаралибек Қирғий қизни, Нисорани бир кўришда севиб қолганди, у қаршиликларга қарамасдан қизга уйланади.
Бироз муддатдан сўнг бир етим қирғий болага ҳам раҳми келиб хизматига олади. Обдaн синайди. Бора-бора қирғий боладан шубҳаси қолмайди.
Нисора қайнонаси билан келишолмай ўз қишлоғига кетиб қолаверади. Бир сафар Асқаралибек ортидан излаб борган пайт қайнотасиникида бир уй қирғий куёвни ўлдирмоқчи бўлади. Аммо Асқаралибек чапдастлик билан у ердан қочиб қутулишга улгуради. У буни Нисора уюштирган деб ўйлаб хотинидан қаттиқ хафа бўлади. Йигитни онаси қўярда қўймай бошқа қизга уйлантиради.
Нисора ҳомиладор эди. Туғгач болани Асқаралибек ўз қармоғига олади, исмини Умаралибек қўяди ва уни янги аёли Саломатга топширади. Яна бир сафар Асқаралибекнинг ҳаётига қасд қилинади. Далиллар бу суиқасднинг ҳам Нисорага боғлиқлиги борлигини кўрсатарди. Асқаралибек Нисорани ўлдиришга чоғланади, буни амалга оширади ҳам (муаллиф ўқувчини Нисоранинг ўлимига ишонтиради).
Бир куни Асқаралибекнинг уйига ўт тушади. Боласи ёниб кетади, отаси жинни бўлиб қолади. Булардан қўрбоши қаттиқ изтиробга тушади. Аммо юрт учун ҳаракатдан тўхтамайди. Шомирзабек, Исмойилбек сингари қўрбошиларга бирлашишни таклиф қилади. Бироқ сардорликка ким сайланиши ҳақида келишишолмай, бирлашиш режаси амалга ошмай қолади. Бўлинганни бўри, айрилганни айиқ ер деганларидек, Исмойилбек қўшини мағлуб бўлади. Асқаралибекни айнан ўша қўл остига олгани қирғий бола тутиб беради. Шомирзабек эса йигитлари билан қочиб юради.
Асқаралибекни анча вақт ўрада сақлаб сўроқ қилишади. Шериклари қаердалигини айтишини талаб қилишади. Лекин у ҳар гал бўйин эгмайди. Охири унга аёли ва ўғлининг яқинда тушган суратини кўрсатишади. Қўрбоши оиласининг тирик эканини кўриб ҳайратга тушади ва душманлар шартига рози бўлади. Уни ўз уйида Нисора ва ўғли Умаралибек билан учраштиришади. Асқаралибек отган ўқ Нисоранинг юрагидан четроққа теккани сабабли уни қутқариб қолишганди. Умаралибек ҳам ёнғиндан айнан шу кун учун асраб қолинганди.
