Оздирувчи укол ва дорилар: қачон истеъмол қилиш мумкин эмас?

Аввало, вазн ташлашга кўмаклашувчи препаратлар соғлом одамлар учун эмас, аниқ тиббий кўрсатмага эга бўлган беморлар учун ишлаб чиқилганини тушуниш муҳим. Оздирувчи укол ва дорилар организмга кучли таъсир қилади: улар иштаҳани бошқарадиган мия марказлари, моддалар алмашинуви, гормонлар мувозанати ва ички аъзолар фаолиятига аралашади. Шу сабаб, бундай препаратларни оддий парҳез қўшимчаси ёки “тез озиш” учун мўлжалланган маҳсулот сифатида қабул қилиш нотўғри.

Шифокорлар мазкур турдаги дориларни семизлик ташхиси қўйилган, яъни ортиқча вазн инсон соғлиғи учун реал хавф туғдираётган ҳолатларда тавсия этади. Масалан, вазн туфайли қон босими кўтарилган, қандли диабет хавфи ошган, юрак-қон томир касалликлари, жигар ёғланиши юзага келган ёки бўғимларга ортиқча юк тушаётган бўлса, вазнни камайтириш даволашнинг бир қисмига айланади. Ана шундай вазиятда оздирувчи дори фойда ва хавф нисбатида ўзини оқлаши мумкин.

Аммо вазн ортиши асосан ҳаёт тарзи билан боғлиқ бўлса, яъни нотўғри овқатланиш, камҳаракатлик, кечки пайт кўп овқат ейиш, уйқусизлик, доимий стресс натижасида юзага келса, дорига мурожаат қилиш муаммонинг илдизини кесмайди. Мазкур ҳолатда дори фақат оқибатни вақтинча яширади: иштаҳа пасаяди, вазн камаяди, аммо сабаб ўзгармагани учун дорини тўхтатгач, семизлик яна қайтиши эҳтимоли юқори бўлади.

Энг хавфли томони шундаки, инсон аста-секин соғлом овқатланиш ва ҳаракатни эмас, дорини асосий ечим деб қабул қила бошлайди. Оқибатда организм дори таъсирисиз ишлашга қийналади, моддалар алмашинуви секинлашади ва “тез озиш – тез қайтиш” ҳолати юзага келади. Бу эса нафақат вазн муаммосини, балки соғлиқ билан боғлиқ бошқа хавфларни ҳам кучайтиради.

Кимларга мумкин эмас?

Биринчи навбатда, қандли диабетнинг айрим турларида эҳтиёт чораси зарур. Баъзи оздирувчи дорилар инсулин ажралиши ва глюкоза алмашинувига таъсир қилади. 1-тур диабет, шунингдек, назоратсиз кечаётган 2-тур диабетда ёки тез-тез қон шакари тушиб кетадиган беморларда бундай дорилар ҳолатни оғирлаштириши мумкин. Ушбу гуруҳдаги беморлар учун оздирувчи дориларни шифокор назоратисиз, мустақил қабул қилиш умуман мумкин эмас.

Иккинчидан, руҳият ва таомланиш бузилишлари кузатилган одамлар. Анорекция, булимия ёки компулсив овқатланиш муаммоси бўлган инсонларда иштаҳани кескин пасайтирувчи дорилар руҳий ҳолатни янада издан чиқаради. Оқибатда вазн ташлаш соғлом жараён эмас, хавфли психологик босимга айланади. Шифокорлар бу каби вазиятларда дори ёзиб беришдан кўра, психологик ва комплекс даволашни устун қўяди.

Ҳомиладорлик ва эмизиш даврида оздирувчи дорилар мутлақо мумкин эмас. Мазкур препаратларнинг ҳомила ривожи ёки она сути орқали чақалоққа қандай таъсир кўрсатиши тўлиқ ўрганилмаган. Шу сабабли, бу даврда вазн ташлаш эмас, она ва бола саломатлигини сақлаш асосий мақсад бўлиши керак.

Ошқозон-ичак тизими ва қалқонсимон без билан боғлиқ касалликлари борлар учун оздирувчи дори ва уколлар тавсия этилмайди. Панкреатит, сурункали гастрит, ичак яллиғланишлари ёки қалқонсимон без саратони кузатилган беморларда оздирувчи препаратлар асоратларни кучайтириши мумкин. Баъзи дорилар ошқозон бўшашини секинлаштириб, оғриқ, кўнгил айниши ва яллиғланишни кучайтириш хусусиятига эгалигини унутмаслик лозим.

Юрак-қон томир тизими муаммолари бўлган инсонлар учун ҳам эҳтиёткорлик зарур. Айрим вазн камайтирувчи дорилар юрак уришини тезлаштириши, қон босимини ўзгартириши ёки юрак юкламасини ошириши эҳтимоли бор. Гипертония, юрак етишмовчилиги ёки ритм бузилишлари бўлган беморлар фақат шифокор назорати остида бундай маҳсулотларни қабул қилишлари мумкин.

Энг кўп учрайдиган ва хавфли ҳолат эса “шунчаки озиш” учун дорига мурожаат қилишдир. Ортиқча вазн тиббий ташхис даражасига етмаган вазиятда, фақат ташқи кўриниш учун укол ёки дорилар қўллаш организмда моддалар алмашинуви бузилиши, гормонал мувозанат издан чиқиши ва узоқ муддатли соғлиқ муаммоларига олиб келиши мумкин. Ушбу препаратлар соғлом овқатланиш ва жисмоний фаолликнинг ўрнини боса олмайди.

Тўғри фойдаланиш усуллари қандай?

Биринчидан, оздирувчи дорилар организм очлик-тўқлик механизми, гормонлар ва моддалар алмашинувига таъсир қилади. Шу сабаб, уларни қабул қилишдан олдин вазн ортиш сабаби, умумий соғлиқ ҳолати, қон таҳлиллари ва мавжуд касалликлар баҳоланиши керак. Айниқса, диабет, юрак, қалқонсимон без ёки ошқозон-ичак муаммолари бўлган инсонлар учун бу жуда муҳим.

Иккинчи муҳим жиҳат – аниқ мақсад ва режа бўлиши. Дорини қабул қилишдан олдин қанча вазн ташланиши керак, қайси муддатда ва қанча дозада қабул қилиниши аниқ белгилаб олинади. Натижа ҳам олдиндан баҳоланади. Режасиз ва мақсадсиз ичилган дори фойда бермайди.

Учинчи қоида – дозани аста-секин ошириб бориш. Кўплаб препаратларни қабул қилиш кичик дозадан бошланади. Бу организмга мослашиш имконини беради ва кўнгил айниши, қусиш, ич кетиши каби ножўя таъсирларни камайтиради. “Тезроқ натижа бўлсин” деган фикрда дозани ўзбошимчалик билан ошириш энг катта хатолардан бири саналади.

Тўртинчидан, овқатланиш ва ҳаёт тарзини ўзгартириш зарур. Бусиз дори самара бермайди. Укол ёки таблетка иштаҳани камайтириши мумкин, аммо нотўғри овқат танлови, кечки пайт кўп ейиш ва ҳаракатсиз ҳаёт давом этса, натижа барқарор бўлмайди.

Бешинчи жиҳат – организм сигналларини эътиборсиз қолдирмаслик. Кучли кўнгил айниши, қорин оғриғи, бош айланиши, юрак уришининг тезлашуви каби аломатлар пайдо бўлса, дори қабулини тўхтатиб, шифокорга мурожаат қилиш керак. “Чидаб турсам, ўтиб кетади” деган ёндашув хавф туғдириши мумкин.

Яна бир муҳим масала – дорини тўхтатишга тайёргарлик. Оздирувчи препаратлар доимий тарзда қабул қилинмайди. Уларни тўхтатгандан кейин вазн қайта йиғилмаслиги учун овқатланиш режими, порция назорати ва жисмоний ҳаракат одатга айланган бўлиши лозим. Акс ҳолда, дори тўхташи билан вазн яна тезда ортади.

Истеъмолдан олдин қандай таҳлиллар керак бўлади?

Ҳозирги вақтда оздирувчи укол ва дорилар айрим косметологлар қўлида универсал “ечим”га айланиб бормоқда. Улар бундай препаратларни деярли ҳар қандай одамга тавсия қилади.

Оздирувчи препаратлар тиббий восита ҳисоблангани сабаб уларни текширувсиз қўллаш хавфли. Чунки дори бир одамга фойда берса, бошқасида қанд тушиб кетиши, юрак уриши тезлашиши ёки ошқозон-ичак муаммоларини кучайтириб юбориши мумкин. Буни фақат анализлар ва шифокор кўриги орқали таҳлил қилиш мумкин. Шу туфайли оздирувчи укол ёки дориларни бошлашдан олдин қуйидаги анализ ва текширувларни топшириш тавсия этилади;

• Умумий қон таҳлили: яллиғланиш, камқонлик ва умумий ҳолатни баҳолаш учун;
• Қон биокимёси: жигар ва буйрак фаолиятини текшириш учун (АЛТ, АСТ, креатинин, мочевина);
• Қондаги қанд кўрсаткичлари (оч қоринга глюкоза, ҲбА1c);
• Липид профили (умумий холестерин, ЛДЛ, ҲДЛ, триглицеридлар): юрак-қон томир хавфини баҳолаш учун;
• Қалқонсимон без таҳлиллари (ТШ (зарур бўлса Т3, Т4)): вазн муаммоси гормонал сабабли эмаслигини аниқлаш учун;
• Қон босими ва юрак текшируви (қон босимини ўлчаш, зарур бўлса ЭКГ): айрим дорилар юрак уришига таъсир қилиши мумкин;
• БМИ ва тана таркиби баҳоси (бўй, вазн, тана массаси индекси, ёғ ва мушак нисбати).