Трампнинг пулли «кенгаши», Хитойда камаяётган аҳоли, қамоқдан қочган ИШИДчилар ва Камчаткада 2 метр қор – кун дайжести

Ўтган кун давомида жаҳонда рўй берган энг асосий воқеа ва янгиликлар шарҳи билан кундалик хабарномада таништирамиз.

Трампнинг Тинчлик кенгаши

АҚШ президенти Доналд Трамп ўнлаб давлатлар раҳбарларига Ғазо бўйича тинчлик режасининг кейинги босқичини назорат қиладиган янги «Тинчлик кенгаши»га қўшилиш таклифини юборди.

Франция, Исроил, Ветнам, Қозоғистон, Ўзбекистон, Россия, Беларус, Словения, Таиланд ва Европа Иттифоқининг ижро этувчи органи ҳам таклифнома олганлар қаторида. Аъзо бўлиш учун Трамп 1 миллиард доллар сўраётган кенгашга нечта етакчи таклиф этилгани аниқ эмас.

Ўзаро келишмовчиликларга эга давлатларга ҳам таклифлар юборилаётгани кенгашнинг ваколатлари ва қарор қабул қилиш механизмларига оид саволларни келтириб чиқармоқда.

Таклиф хатларида Трамп томонидан киритилган кенгаш «глобал можароларни ҳал этишда жасур ва мутлақо янги ёндашувни бошлайди», дейилган. Кўплаб давлатлар Трампнинг таклифи тафсилотларини ўрганмоқда, баъзилари эса қабул қилган. Лекин 1 миллиард долларлик бадал масаласи ҳам очиқ қолган.

Исми ошкор этилмаган АҚШ расмийсининг AP’га айтишича, 1 миллиард доллар миқдоридаги ҳисса кенгашда доимий аъзоликни таъминлайди ва бу маблағ Ғазони тиклашга йўналтирилади. Уч йиллик аъзолик эса молиявий бадал талаб қилмайди.

АҚШ расмий аъзолар рўйхатини яқин кунларда, эҳтимол, Швейцариянинг Давос шаҳрида ўтказиладиган форумда эълон қилиши кутилмоқда. Исроилнинг ўта ўнг қарашлари билан танилган молия вазири Безалел Смотрич Тинчлик кенгашини Исроил учун ноқулай келишув деб атаб, уни тугатишга чақирди.

Жаҳон банки ҳисоботига кўра, Ғазо секторини қайта тиклаш учун 53 миллиард доллар керак бўлади. Айрим нодавлат ташкилотлар Ғазода фаолиятини «сезиларли даражада кенгайтирган», бироқ вазият ўта нозиклигича қолмоқда. Аҳолининг 77 фоизи кучли даражада озиқ-овқат етишмовчилиги билан юзлашмоқда.

Хитой аҳолиси камаймоқда

2025 йил Хитойда туғилиш даражаси рекорд даражада паст кўрсаткичга тушди. Душанба куни эълон қилинган маълумотларга кўра, туғилиш даражаси ҳар 1 000 кишига 5,63 тага тушди. Бу — 1949 йилдан бери қайд этилган энг паст кўрсаткич. Ўлим даражаси эса ҳар 1 000 кишига 8,04 тага етиб, 1968 йилдан бери энг юқори даражани кўрсатди.

2025 йил охирига келиб мамлакат аҳолиси 3,39 миллион кишига қисқариб, 1,4 миллиардни ташкил этди.

Аҳолининг қариб бориши ва иқтисодиётнинг сустлашуви шароитида Пекин ёшларни кўпроқ турмуш қуриш ва фарзанд кўришга фаол ундамоқда. 2016 йилда Хитой узоқ йиллар амал қилган бир фарзанд сиёсатини бекор қилиб, икки фарзанд чекловини жорий этди. 2021 йилда ҳар бир жуфтликка уч фарзанд кўришга рухсат берилган.

Сўнгги пайтларда Хитой уч ёшгача бўлган ҳар бир фарзанд учун ота-оналарга 500 доллар тўлашни таклиф қилди. Айрим вилоятлар ҳам қўшимча тўловлар ва узайтирилган таътилни жорий қилмоқда.

Тадқиқотларга кўра, 2024 йилда Хитой фарзанд тарбиялаш энг қимматга тушадиган мамлакатлардан бири ҳисобланади. Бироқ айрим хитойликлар фарзанд кўришга — ёшларнинг “эркин ҳаёт истаги” ҳам тўсқинлик қилаётганини айтган.

БМТ экспертларининг ҳисоб-китобларига кўра, 2100 йилга бориб Хитой ҳозирги аҳолисининг ярмидан кўпини йўқотади.

Аҳолининг қисқариши дунёдаги иккинчи йирик иқтисодиёт учун салбий оқибатларга эга: у аллақачон камайиб бораётган ишчи кучи ва заиф истеъмол кайфиятини кучайтиради.

Испаниядаги ҳалокат тафсилотлари

Якшанба куни Испанияда содир бўлган юқори тезликдаги поездлар тўқнашувида оқибатида ҳалок бўлганлар сони 39 нафарга етди.

Ўша куни рельсдан чиққан вагонлар қарама-қарши йўналишда 200 км/соат тезликда келаётган бошқа поезд билан тўқнашганди. Ҳодиса Европада сўнгги даврлардаги энг оғир темирйўл фожиаларидан бири сифатида баҳоланмоқда.

Reuters манбаларига кўра, ҳодиса жойида релсларни таҳлил қилган техниклар релс бўлакларини туташтириб турувчи бўғинда ейилиш аломатларини аниқлаган. Уларнинг айтишича, бу нуқсон анча вақтдан бери мавжуд бўлган.

Носоз бўғин релс бўлаклари орасида бўшлиқ ҳосил қилган ва поездлар қатнови давом этгани сайин бу бўшлиқ кенгайиб борган. Манбанинг айтишича, поезднинг дастлабки вагонлари релсдаги бўшлиқдан ўтиб кетган, бироқ саккизинчи ва тўққизинчи вагон релсдан чиқиб, еттинчи ва олтинчи вагонларни ҳам ўзи билан судраб кетган.

Поезднинг ўзи 15 январ куни режалаштирилган техник хизмат доирасида текширилган ва ҳеч қандай носозлик аниқланмаган. Темирйўл йўлаги эса ўтган йилнинг май ойида тўлиқ таъмирдан чиқарилган бўлган.

Расмийлар ҳозирча бу даъволар юзасидан изоҳ бермаган. Иккинчи поездни бошқарувчи Ренфе президенти ҳодиса сабабларини муҳокама қилишга ҳали эрта эканини айтиб, «инсон омили деярли истисно қилинади», деди.

Трамп: «Тинчлик ҳақида ўйлашга мажбурмасман»

19 январ куни АҚШ президенти Доналд Трамп NBS News’га берган интервьюсида Гренландияни эгаллаш учун куч ишлатадими-йўқми, буни айтишдан бош тортди. Бироқ у келишувга эришилмаса, Европа давлатларига божлар жорий этиш таҳдидини яна такрорлади.

Якшанба куни Трамп Норвегия бош вазири Жонас Гарга йўллаган SMS хабарида шундай ёзган:

«Давлатингиз 8 та урушни тўхтатганим учун менга Нобел тинчлик мукофотини бермасликка қарор қилганини инобатга олиб, мен энди фақат Тинчлик ҳақида ўйлаш мажбуриятини ҳис қилмайман. Энди АҚШ учун яхши ва тўғри бўлган нарсалар ҳақида ҳам ўйлашим мумкин».

Трамп хабарида Дания Россия ёки Хитойдан Гренландияни ҳимоя қила олмайди, деган айбловини ҳам яна такрорлаган.

Норвегия ҳукумати ушбу хабарларни душанба куни эълон қилди. Норвегия Нобел қўмитаси 2025 йил Нобел тинчлик мукофотини Трампга эмас, балки Венесуэла мухолифати етакчиси Мария Мачадога бериб, Трампни «ранжитганди».

«Биз 2026 йилда яшаяпмиз: сиз одамлар билан савдо қилишингиз мумкин, лекин одамларнинг ўзини савдо қилмайсиз», - дея жавоб қайтарди Дания ташқи ишлар вазири Ларс Расмуссен.

Европа етакчилари пайшанба куни Брюсселда фавқулодда саммитда вариантларни муҳокама қилади. Шунингдек, Арктика чидамлилиги номли ҳарбий машғулотлар доирасида Дания аскарлари Гренландияга жойлаштирилиши кутилмоқда.

Сурия қамоқхонасидан ИШИД аъзолари қочди

20 январ куни Сурия ички ишлар вазирлиги Шаддади қамоқхонасидан ИШИД аъзолари бўлган тахминан 120 нафар маҳбус қочиб кетганини маълум қилди. Reutersʼнинг ёзишича, аввалроқ курдлар етакчилигидаги SDF вакили Фарҳод Шами ИШИДнинг қарийб 1 500 нафар аъзоси қочиб кетганини хабар қилганди.

Сурия расмийларига кўра, қочиш содир бўлгач, Сурия армияси бўлинмалари шаҳар ва унинг атрофида ўтказилган қидирув-рейд амалиётларида қочганларнинг 81 нафарини қайта қўлга олган, қолганларни ҳибсга олиш бўйича ишлар давом этмоқда.

Бундан аввал Сурия армияси SDF назорати остида бўлган қамоқхонадан ИШИД жангарилари қочиб кетганини айтиб, курдларни маҳбусларни қўйиб юборишда айблаганди.

Бир неча кун аввал ҳукумат кучлари билан тўқнашувлардан сўнг, SDF йиллар давомида назорат қилиб келган Раққа ва Деир ал-Зор вилоятларидан чиқиб кетишга рози бўлганди. Суриянинг асосий нефт конлари жойлашган мазкур ҳудудлар Аҳмад аш-Шаръа кучлари назоратига ўтди.

Камчаткадаги экстремал об-ҳаво

Россиянинг узоқ шарқи — Петропавловск-Камчатский шаҳрида 2025 йил декабр ойида 370 миллиметр, шу йил январнинг биринчи ярмида эса яна 163,6 миллиметр ёғингарчилик қайд этилди.

Натижада шаҳарда қор қоплами баландлиги 170 сантиметрга етган, айрим ҳудудларда эса 2,5 метрдан ошди. Маҳаллий аҳоли ижтимоий тармоқларда баландлиги беш метргача етган қор уюмлари ҳақида ёзди.

Тинч океани бўйидаги ушбу шаҳарда муниципал даражадаги фавқулодда вазият режими амалда қолмоқда. Душанбага ўтар кечаси шаҳарнинг кўчаларидан 2,5 минг куб метр қор олиб чиқилди.

Сўнгги бир ярим ойда Камчаткада кузатилган об-ҳаво шароитлари экстремал тоифага киради ва жуда кам учрайди.

Аҳоли уйларини қор босиб қолди, уларни тозалашда қутқарувчилар ва ҳарбийлар ёрдам бермоқда. Қор ёғиши сабаб минтақа пойтахтида чиқинди олиб чиқиш деярли тўхтаб қолди — коммунал хизматлар техникаси қор билан тўсилиб қолган ҳовлиларга кира олмаяпти.

Камчаткадаги давлат муассасалари ва мактаблари масофавий иш ва ўқиш режимига ўтказилди. 15 январ куни маҳаллий ҳокимият қулаган қор остида икки киши ҳалок бўлганини билдирди. Ҳокимият аҳолига зарурат бўлмаса, уйидан чиқмасликни тавсия қилмоқда ва хавф ҳақида карнайлар орқали огоҳлантирмоқда.