Яширин иқтисодиёт билан кураш: мажбурлаш ва рағбат тарозиси

Ўзбекистонда яширин иқтисодиёт муаммоси бизнесда ҳалол рақобатга ҳам, инвестиция муҳитига ҳам салбий таъсир қилмоқда. Соядаги иқтисод кенгайгани сари, давлат бюджети камроқ даромад олади. Бюджет камайса, солиқ базаси тораяди, натижада юк кўпинча ҳалол ишлаётган бизнес зиммасига тушади.

Энг муҳими, бюджетдаги маблағлар камайгани учун таълим, тиббиёт ва инфратузилма каби жамият учун энг зарур соҳаларни молиялаштириш имконияти ҳам қисқаради. Яъни яширин иқтисодиётнинг зарари фақат давлатга эмас, охир-оқибат ҳар бир фуқарога таъсир қилади.

Охирги йилларда Ўзбекистонда яширин иқтисодиётни оқартириш учун босқичма-босқич чоралар кўриб келиняпти. Шу мақсадда солиқ тизими рақамлаштирилди, савдо-сотиқдаги операциялар электрон тарзда кўпроқ қайд этиладиган бўлди. Масалан, онлайн назорат-касса машиналари ва виртуал касса тизимлари кенг жорий қилинди. Бунинг натижасида чакана савдо ва умумий овқатланиш соҳасида тушумлар деярли реал вақтда ҳисобга олина бошлади.

Нақдсиз тўловларни кўпайтириш, бизнесда соғлом рақобатни кучайтириш ва энг муҳими яширин иқтисодиётни камайтириш учун Солиқ қўмитаси янги қарор лойиҳасини тайёрлаган. “Яширин иқтисодиётни қисқартиришга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ушбу лойиҳа ҳозирда жамоатчилик муҳокамасига қўйилган.

Лойиҳанинг асосий мақсади – нақдсиз тўловларни кўпайтириш орқали соядаги пул айланмасини камайтиришдан иборат. Бунинг учун савдо-сотиқда ҳар бир тўлов ва операция “рақамли из” қолдирадиган қилиб қўйилади. Яъни ҳар бир савдо ва тўлов электрон тизимда қайд этилади ва кузатиб борилади. Бу эса ноқонуний айланмаларни яширишни қийинлаштиради.

Аммо шу ўринда муҳим савол туғилади: яширин иқтисодиётга қарши курашда фақат қонун ҳужжатларини қабул қилишнинг ўзи етарлими? Нега шунча қонун ва қарорлар чиқарилаётган бўлса ҳам, соядаги иқтисодиёт ҳали ҳам сақланиб қолмоқда? Балки муаммо фақат қонунларда эмас, балки уларнинг амалда қандай ишлаётганида ҳамда тадбиркор ва фуқароларнинг бу жараёнга қандай муносабатда эканлигига боғлиқдир.

Хориж тажрибаси шундан далолат берадики, ҳатто энг яхши қонунлар ҳам одамлар уни қабул қилмаса, кутилган самарани бермайди. Қонун ишлаши учун тизимга ишонч бўлиши шарт. Агар тадбиркор янги қоидаларга фақат жарима ёки жазодан қўрқиб амал қилса, имконият топиши билан яна сояга қайтиши мумкин.

Шунинг учун муаммони фақат мажбурлаш билан ҳал қилиб бўлмайди. Бунда иқтисодий рағбатлар (масалан, енгилликлар ва қўллаб-қувватлаш), тушунтириш ишлари ва адолатли, тенг шарт-шароит яратиш ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Шу билан бирга, қарор лойиҳасидаги баъзи таклифлар амалда муайян хавфларни ҳам келтириб чиқариши мумкин. Энг биринчи хавф – кичик тадбиркорлар учун харажатлар ошиши. Лойиҳага кўра, умумий овқатланиш корхоналари 2026 йил 1 июнга қадар буюртмалар ҳисобини юритиш ахборот тизими билан тўлиқ жиҳозланиши ва бу жиҳозлар назорат касса техникаларига интеграция қилиниши керак.

Умумий овқатланишдаги бу янги талабни бажариш учун бизнесга қўшимча ускуна керак бўлади, дастур ўрнатиш, касса тизимига улаш ва доимий техник хизмат ҳақини тўлашга тўғри келади. Кўп ҳолларда бу кичик бизнес учун оғир юк бўлиб тушади.

Натижада, тадбиркор қонундаги талабларни “ишим осонлашди” деб эмас, аксинча “йўлимда яна бир тўсиқ пайдо бўлди” деб қабул қилиши мумкин. Бу эса бюрократияни кўпайтириши, солиқ органлари билан муносабатларда ортиқча босимни кучайтириши ва ҳатто айрим ҳолларда коррупцияга олиб келадиган хавфларни ҳам ошириши мумкин.

Иккинчи муҳим хавф – рақамли хизматлар бозорида монопол ташкилотнинг пайдо бўлиши. Яъни мажбурий интеграция, сертификатлаш ва техник талаблар сабаб айрим корхоналар бозорда устун мавқега чиқиб олиши мумкин. Шу ҳолда тадбиркорларда танлов камайиб, улар маълум бир дастур ёки тўлов хизматига мажбурий равишда боғланиб қолади. Масалан, ҳозирда бозорлар ва савдо комплексларида QR-тўлов хизматини тақдим қилувчи ягона ташкилотнинг монополлашуви (Paynet Xolis) фикримизга яққол далил бўлади.

Учинчи хавф – шахсий маълумотлар билан боғлиқ. Тизимлар ўзаро кўпроқ боғланса, маълумотлар алмашинуви ҳам кескин ортади. Масалан, нотариус, банк, тўлов тизимлари ва солиқ органлари ўртасида реал вақтда маълумот алмашиш кучаяди: битимлар, тўловлар ва шахсга доир маълумотлар тез-тез ҳаракат қилади.

Лойиҳада келтирилишича, бозорлар ва унга туташ ҳудудларда жойлашган автотураргоҳларни видеоидентификация қилиш имконини берадиган видеокузатув камералари билан жиҳозлаш орқали тушумлар ҳисобини тўлиқ рақамлаштириш кўзда тутиляпти. Агар бу маълумотлар яхши ҳимоя қилинмаса, уларнинг сизиб чиқиши хавфи ортади. Шунинг учун бундай чоралар билан бирга, киберхавфсизликни кучайтириш ва маълумотларни қаттиқ назорат қилиш ҳам шарт.

Шуни ҳам унутмаслик керакки, яширин иқтисодиёт фақат қонун билан ҳал бўладиган муаммо эмас. Бу одамларнинг кундалик одатлари ва хулқ-атвори билан ҳам боғлиқ масала. Масалан, аҳоли чек талаб қилмаса, “қонуний савдо қилиш керак” деган фикр жамиятда кучли бўлмаса, солиқлардан йиғилган маблағларнинг сарфланиши бўйича аҳолида эътирозлар бўлса, қонунлар қоғозда яхши кўринган қоидалар амалда тўлиқ ишламайди.

Шунинг учун яширин иқтисодга қарши кураш фақат назорат ва жарима билан чекланмаслиги керак. Аҳолини чек талаб қилишга қизиқтирадиган рағбатлар ҳам зарур. Масалан кешбэк, балл тизими, турли лотереялар каби механизмлар кенг жорий этилса, одамлар чек талаб қилишга аҳамиятсиз ҳаракат деб қарамайди. Бунда фуқаролар шунчаки “бепарво истеъмолчи” бўлиб қолмай, балки қонуний савдони қўллаб-қувватлайдиган “ҳамкор назоратчи”га айланади.

Иброҳим Саид,
Тошкент давлат юридик университети
“Бизнес ҳуқуқи ва суд ҳимояси” тадқиқот маркази
катта илмий ходими