Дўстликдан душманликкача – АҚШ ва Исроил Эронга неча марта ҳаво ҳужумларини амалга оширган?

2026 йил 28 феврал куни бошланган ва давом этаётган ракета ва авиация зарбалари АҚШ ҳамда Исроилнинг Эронга қилган биринчи ҳужуми эмас. Тарихда бундай ҳодиса бир неча марта юз берган. Хўш, нега бир пайтлар Эрон билан дўстона алоқаларда бўлган АҚШ ва Исроил форс давлатига қасдлашиб қолади?

Анча йиллардан буён Эрон АҚШ санкциялари остида яшаб келмоқда. Бунга асосий сабаб сифатида расмий Теҳрон яширинча ядро қуроли яратиш устида тадқиқотлар олиб бораётгани кўрсатилади.

Бироқ бир пайтлар АҚШ ҳамда Эрон дўст мамлакатлар бўлган ва Америка форс давлатининг ядровий тадқиқотларига қарши бўлмаган.

Шунингдек, бугун Эронни ўзига душман деб биладиган Исроил ҳам ўтган асрнинг 60-70-йилларида форслар билан дўстона алоқаларда бўлган. Хўш, кейинчалик нега Эроннинг бу икки давлат билан ораси бузилди?

АҚШ—Эрон муносабатлари тарихи

Дунё сиёсий саҳнасидаги кескинликлар Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан сўнг баттар авж олади. СССР ва АҚШ турли давлатларни ўз таъсир доирасига олиш учун кескин рақобат бошлайди.

Ана шу жараёнда АҚШ Эрон билан дўстона алоқалар ўрнатади. Эрон ўз ҳудудидаги нефт конларини ўзлаштириш ва улардан фойдаланиш мақсадида Ғарб компаниялари билан ҳамкорлик қила бошлайди.

Ўша пайтда Эронни шоҳ Ризо Паҳлавийнинг ўғли Муҳаммад Ризо Паҳлавий бошқариб турганди. Шунингдек, мамлакатда бош вазир ҳам бўлиб, ҳокимиятнинг бир қисми унинг измида эди.

1951 йилда Муҳаммад Ризо Паҳлавий келиб чиқиши Қожарлар сулоласига бориб тақаладиган Муҳаммад Мусаддиқни бош вазир этиб тайинлайди.

Мусаддиқ Эрон нефт конларини миллийлаштириш қонунини ишлаб чиқади ва уни татбиқ қилишни бошлайди. У Эрондан АҚШ ҳамда Британия компанияларини ва уларнинг мутахассисларини чиқариб юборади.

Оқибатда Эроннинг АҚШ ва Британия билан муносабатлари кескин ёмонлашади. 1952 йил октябрда Мусаддиқ Британия билан дипломатик муносабатларни узади.

Ўшанда Муҳамад Ризо Паҳлавий Ғарб давлатлари билан муносабатлар ёмонлашишига қарши бўлади ва шу сабабли Муҳаммад Мусаддиқнинг босими остида қолади.

1953 йилда МРБ раҳбари Мусаддиқни ағдариш учун 1 млн доллар ажратади. Эронда намойишлар бошланади ва одамлар Муҳаммад Ризо Паҳлавийнинг суратларини йиртиб, ҳайкалларини йиқита бошлайди. Шоҳ Римга қочади.

1953 йил августда Мусаддиқ МРБ ва МИ-5 ходимлари ёрдамида ағдарилади. Унинг ўрнига ички ишлар вазири бўлиб ишлаб турган Фазлуллоҳ Зоҳидий Эрон бош вазири бўлади.

Шундан сўнг Муҳаммад Ризо Паҳлавий Теҳронга қайтади. Эрон АҚШ ва Британия билан ҳамкорликни қайта тиклайди. Ғарб компаниялари бу давлатда яна нефт қазиб ола бошлайди.

Энди, Эрон-Исроил муносабатларига келсак, 1950 йилда форслар яҳудий давлатини тан олади. 1961 йилда Исроил бош вазири Дэвид Бен Гурион Эронга давлат ташрифи билан келади. Форс давлатининг АҚШ ва Исроил билан дўстона алоқалари 1979 йилгача давом этади.

Инқилоб ва АҚШ билан душманликнинг бошланиши

1978 йил январда Қум шаҳрида намойиш вақтида полиция икки нафар талабани ўлдиради. Шундан сўнг шаҳар аҳолиси шоҳ тузумига қарши оёққа туради. Кўп ўтмай намойишлар бошқа шаҳарларда ҳам бошланади.

Паҳлавий мамлакатда ҳарбий ҳолат жорий этиб, намойиш ўтказишни тақиқлайди. Аммо халқ норозилиги назорат қилиб бўлмас даражага етиб бўлганди. 1978 йил декабр ойи бошларида намойишлар янада кучлироқ авж олади.

1979 йил 16 январ куни Паҳлавий хорижга қочиб кетади. 1 февралда оятуллоҳ Ҳумайний узоқ йиллик қочқинликдан сўнг Теҳронга қайтади. Эронда ҳокимият Ислом республикаси тузиш учун ҳаракат қилган инқилобчилар қўлига ўтади.

1979 йил декабрда Эронда янги конституция қабул қилинади. Унга кўра, мамлакатнинг диний раҳнамоси – олий раҳбар, буюк оятуллоҳ бўлади. Сиёсий ва фуқаролик ҳокимияти эса президент, Олий Мажлис ва бош вазир ихтиёрида қолади.

Руҳуллоҳ Хумайний Эроннинг илк олий раҳбарига айланади. Абуҳасан Банисадр форс давлатининг биринчи президенти бўлади.

Эронда янги давлат тузилгач Ғарб компанияларига тегишли барча мулклар, нефт конлари ҳамда уларни қайта ишлаш заводлари миллийлаштирилади ва давлат тасарруфига ўтказилади. Оқибатда, Эрон ва Ғарб ўртасидаги муносабатлар ёмонлашади.

АҚШ элчихонасининг эгалланиши ва барбод бўлган амалиёт

1979 йил 4 ноябр куни эронлик бир гуруҳ шахслар, уларнинг асосий қисми талабалар бўлгани айтилади, АҚШнинг Теҳрондаги элчихонасига бостириб киради. Сўнг элчихонада бўлган 66 кишини гаровга олади.

Ўшанда эронликлар АҚШга шарт қўйиб, гаровдагиларни шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавийга алмаштиришларини айтишади. АҚШ музокара йўли билан гаровдагиларни озод қила олмагач уларни қутқариш учун махсус амалиёт ўтказишга қарор қилади.

Амалиёт бошланишидан аввал, 1980 йил 7 апрел куни АҚШ Эрон билан дипломатик алоқаларни узади. Президент Жимми Картер форс давлати билан молиявий амалиётларни бутунлай тўхтатиш ҳақидаги фармонни имзолайди.

Амалиёт режасига кўра, АҚШ қуролли кучлари таркибидаги “Делта” махсус гуруҳи самолётлар ва вертолётлар билан Эрон марказида жойлашган Дашти Кабир чўлига қўниши лозим эди.

Шунда бошқа бир гуруҳ Теҳрон яқинидаги ташландиқ аэродромни эгаллаши, кейин чўлга тушган махсус гуруҳ пойтахтга етиб бориб, АҚШ элчихонасига қараб ҳаракатланиши белгиланганди.

Ўшанда бу амалиётга АҚШ давлат котиби Сайрус Вэнс қарши чиқади. Президент Жимми Картер уни ўтказишни талаб қилади. 1980 йил 24 апрел куни бошланган бу амалиёт махсус кучларнинг нўноқлиги, ноқулай об-ҳаво ва ҳарбий техникалар носозлиги туфайли ўша куннинг ўзида барбод бўлади.

Амалиёт бошланганидан сўнг махсус кучлар сафидаги саккиз нафар ҳарбий ҳалок бўлади. Бир неча вертолёт қулаб тушади. Шундан сўнг амалиётни тўхтатиш ва ортга қайтиш буйруғи берилади.

Чўлда қўнган самолётларнинг иккитаси эронликлар томонидан йўқ қилинади. Вертолётлар ташлаб кетилади ва улар Эрон армиясига ўлжа бўлади.

Бундан ташқари эронликлар ҳалок бўлган АҚШ ҳарбийларининг жасадлари, амалиётга тегишли махфий ҳужжатлар ва радио код китобларини қўлга киритади. Омон қолган америкалик ҳарбийлар шикастланмаган самолётларда эвакуация қилинади.

Ана шу муваффақиятсиз амалиёт ортидан 1980 йил 28 апрел куни АҚШ давлат котиби Сайрус Вэнс истеъфога чиқади. Ўша йили кузда ўтказилган президент сайловида Жимми Картер катта фарқ билан Роналд Рейганга ютқазади.

АҚШ ва Исроилнинг Эронга ҳаво ҳужумлари

Ўтган йиллар давомида АҚШ ва Исроил бир неча марта Эронга ракета ва авиация зарбалари беради.

Жумладан:

1988 йил. АҚШ ҳарбий-ҳаво кучларига қарашли самолётлар Эрон нефт платформаларига ва кемаларига авиазарбалар йўллайди. Эрон томони жавоб қайтаради.

Бу тўқнашувда форс давлати жиддий йўқотишларга учрайди. Америкаликлар Эроннинг бир нечта кемасини чўктиради, нефт платформаларини вайрон қилади. Охир-оқибат олий раҳбар Хумайний сулҳга рози бўлади.

2024 йил 19 апрел. Исроил Эроннинг Исфаҳон шаҳридаги муҳим объектларга ракета зарбалари беради.

2024 йил 26 октябр. Исроил ракеталар ёрдамида Эроннинг ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларига зарбалар йўллайди.

Нишонга олинган объектлар орасида Россиядан сотиб олинган С-300 ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари сақланган жойлар ҳам бор эди.

2025 йил 13 июн. АҚШ ҳарбий-ҳаво кучларига қарашли самолётлар Эронга авиазарбалар бера бошлайди. Форс давлати ҳам бунга жавобан Исроилга ва АҚШнинг Форс кўрфазидаги давлатларда жойлашган ҳарбий базаларига ўз ракеталарини йўллайди.

АҚШнинг Эронга авиазарбалар бериши ва эронликларнинг бунга жавоблари 12 кун давом этади ва 2025 йил 24 июнда тугайди. Бу ҳарбий можаро тарихда “12 кунлик уруш” номи билан қолган.

Ўшанда АҚШ ва Исроилнинг ҳужумлари туфайли Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси бош қўмондони Ҳусайн Саломий, шу ташкилотнинг Аэрокосмик кучлари қўмондони Амир Али Ҳожизода ҳалок бўлади.

Юқоридагилардан ташқари, Исроил ва АҚШ Эроннинг Ироқ ҳамда Сурияда жойлашган Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси қароргоҳларига зарбалар йўллайди.

Жумладан, 2020 йил 3 январ куни АҚШ ҳарбийлари Бағдод аэропорти яқинида кетаётган кортежга ракета зарбаси беради. Оқибатда эронлик таниқли генерал, Ислом инқилоби қўриқчилари корпусининг “Қудс” махсус бўлинмаси қўмондони Қосим Сулаймоний ҳалок бўлади.

2023 йил 25 декабр куни Исроил Сурия пойтахти Дамашқ шаҳри яқинидаги қароргоҳга ракета зарбаси беради. Оқибатда, Ислом инқилоби қўриқчилари корпусининг юқори мартабали генерали, Қосим Сулаймонийнинг яқин ёрдамчиси сифатида фаолият юритган Саййид Розий Мусавий ҳалок бўлади.

Бу шахс ўша пайтда Башар Асад бошқарувидаги Сурия армиясининг маслаҳатчиси бўлган ва Ливандаги “Хизбуллоҳ” жангариларига қурол-яроқ етказиб беришда асосий вазифани бажарган.

2026 йил 28 феврал. АҚШ ва Исроил Эронга яна ракета ва авиация зарбалари беришни бошлади. Оқибатда Эрондаги кўплаб объектлар вайрон бўлди.

Шунингдек, Эрон олий раҳбари Али Хоминаий, Эрон қуролли кучлари бош штаби бошлиғи Абдулраҳим Мусавий, мудофаа вазири Азиз Носирзода, Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси қуруқликдаги қўшинлар қўмондони Муҳаммад Покпур, Эрон мудофаа кенгаши котиби Али Шамҳоний ва Эрон олий раҳбарининг ҳарбий идораси раҳбари Муҳаммад Широзий ва бошқалар ҳалок бўлди.

Ўшандан буён АҚШ ва Исроил Эронга зарба беришда давом этмоқда. Эрон ҳам Форс кўрфазида жойлашган БАА, Қатар, Баҳрайн давлатларидаги АҚШ ҳарбий базаларига ва Исроилга жавоб зарбалари йўлламоқда.

Тўқнашув бошланганидан буён АҚШ президенти Доналд Трамп турли баёнотлар бермоқда. Улар орасида Эронга қуруқликдан ҳужум қилиш ҳақидаги гаплар ҳам бор. Келажакда воқеалар ривожи қандай кечади, буни вақт кўрсатади. Биз эса урушга қаршимиз ва дунёда доимо тинчлик ҳукм суришини хоҳлаймиз.