“Марказий Осиё умумий инвестиция маконини яратиши зарур” – Алишер Умирдинов

Халқаро ҳуқуқ “етим”га айланаётган, “ҳамма нарса мумкин” бўлаётган бир пайтда Марказий Осиё давлатлари ҳам ўз танловини қилиши керак: бизга умумий инвестиция макони зарур, дейди халқаро иқтисодий ҳуқуқшунос Алишер Умирдинов.

Унинг сўзларига кўра, Марказий Осиё – ўзаро инвестицияларни ҳимоя қилиш тўғрисида кўп томонлама битимга эга бўлмаган дунёдаги саноқли минтақалардан бири бўлиб қоляпти.

• Биз сиз билан Японияда, сизнинг кабинетингизда суҳбат қилганимизга ҳам мана, икки йилдан ошибди.
• Шундай.
• Оралиқ вақтда нималар ўзгарди ҳаётингизда?
• Яқинда 40 ёшга тўлдим. Японияда яшаган умрим салкам 20 йилга яқинлашди. Яна бир санадан кейин менинг Японияда яшаётган умрим мен ватаним Ўзбекистонда яшаган муддатдан кўпайиб кетади. Иш жойим ҳам ўзгарди. Нагоя Иқтисодиёт университетидаги ишим билан, саккиз йиллик қадрдон университетим билан хайрлашиб, ўзим ўқишини битирган ва мамлакатимиз президенти ҳам фахрий докторлик унвонини олган Нагоя университетига алоҳида тайинланган профессор ўлароқ қайтиб келиб, асосан ўқитишдан кўра илмий тадқиқотлар билан шуғулланишни бошладим.
• Сиз халқаро иқтисодчисиз, тўғрими?
• Халқаро иқтисодий ҳуқуқшунос.
• Ҳозирги вазиятдан келиб чиқиб, ҳозирги ўзига хос бир ҳолатни, халқаро ҳуқуқ билан боғлиқ вазиятни ҳисобга оладиган бўлсак, японлар бу вазиятдан чиқиб кетишни, омон қолиш йўлларини қандай излашяпти, нима қилишяпти?
• Жуда мураккаб савол. Аввало айтиш керакки, ҳозирда ҳуқуқшунослик, юриспруденция фанларини ўқитиш қийин бўляпти, чунки халқаро хуқуқ энг қийин даврни бошидан кечиряпти. Бўлаётган воқеалардан халқаро ҳуқуқ ўнгланмас жароҳатлар оляпти. Ва бу нарсани Япониядаги халқаро ҳуқуқ ассоциацияси профессорлари тилга келтиряпти. Иккинчи жаҳон урушидан кейин халқаро ҳуқуқ энг қаттиқ даражада – илдизидан силкинмоқда. Фундаментал ўзгаришлар арафасида тургандек туюлмоқда. Албатта, келажакни ҳеч ким билмайди, аммо Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг низомидаги энг муҳим, энг муқаддас саналган қоидалар ҳам очиқдан очиқ йўқ саналмоқда.

Бу вазиятда Япония нима қиляпти дейдиган бўлсак, Япония хавфсизлик масаласида Ғарб давлатлари, хусусан Америка Қўшма Штатлари билан Иккинчи жаҳон урушидан кейин чамбарчас боғланган давлат ҳисобланади. Япония Америка Қўшма Штатларининг ядровий соябони остига кирган давлат ҳисобланади. Мисол учун, 2017 йилдаги ядро қуролини ишлаб чиқариш, сақлаш, уни ривожлантиришни буткул тақиқлаш тўғрисидаги янги халқаро конвенцияга, шартномага, Япония давлати киргани йўқ. Ваҳоланки, Япония дунёда ягона ядровий қурол орқали зарба олган давлат. Чунки Шимолий Кореянинг кўпаяётган ядровий арсенали ва Хитойнинг кўпайтираётган ядровий арсенали фонида ушбу шартномаларга киришимиз бизни Америка Қўшма Штатларининг ядровий соябонидан ва унинг ҳимоясидан маҳрум қилади, деган ўта жиддий қараш бор. Ва бу нарсани япон сиёсатчилари ҳам тилга оляпти.

• Энди Марказий Осиё ҳақида гаплашайлик: Марказий Осиё мана шу чақириқларга жавобан қандай чоралар кўриши керак деб ўйлайсиз?
• Марказий Осиё ҳам, албатта, халқаро ҳуқуқий тизим силкинаётган пайтда ўзининг танловини, албатта, қилиши керак. Марказий Осиё давлатлари маълум маънода тайёргарлик кўриб келяпти. Мисол учун, Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги стратегик ҳамкорлик, келишувлар. Глобал халқаро ҳуқуқнинг маълум бир институтлари ишламай қолаётган пайтда регионал иттифоқлар, алянслар, блоклар тузилиши кўзга ташланяпти. Битта ёрқин мисол – куни кеча Канада бош вазири Марк Cарней Японияга келди, Австралияга ҳам борди. Нега? “Биз бундан кейин фикрларимиз, қадриятларимиз ўхшаш бўлган давлатлар билан иттифоқларга киришишга мажбурмиз”, деди. Япониянинг асосий қадриятлари нима? Бу – эркинлик, демократия ва ҳуқуқ устуворлиги.

Улардан ўрнак оладиган бўлсак, Марказий Осиё давлатлари ҳам ўзларининг, мисол учун, 2022 йилдаги Чўлпонотада имзоланган яхши қўшничилик, дўстлик битимидан келиб чиққан ҳолда ўзининг принципларини аниқ қилиши, қадриятларини аниқлаштириши ва шу маънода блоклар, алянслар, кучли иттифоқларга кирган ҳолда халқнинг хотиржамлигини, ҳудуд хотиржамлигини ва иқтисодининг кучлилигини, мустақиллигини таъминлаши керак.

• Сиз Марказий Осиёда интеграцияси ҳақида мақола ҳам ёздингиз. Мақолани чекланган сон одамлар ўқийди, мақолангизда ёзилган маъноларни, келинг, мана шу интервю доирасида кенгроқ очайлик. Вазият ўзига хос. Ўзига хос дейиш ҳам юмшоқ гап бўлиб қолди...
• Шундай.
• Мана шу ўзига хосликни ҳисобга оладиган бўлсак, нима етмаяпти ҳозир бизга шу биринчи қадамларни ташлашимизга? Тезлик билан қилинадиган ишлар бор.
• Шундай. Авваламбор, алоҳида айтиб қўймоқчиманки, мен стратегик сиёсатшунос ёки шу соҳаларда ихтисослашган мутахассис эмасман. Мен халқаро ҳуқуқ, яъни ўзимнинг соҳам ва халқаро иқтисодий ҳуқуқ нуқтаи назаридан ва Ўзбекистон ва Японияни кузатиб келган инсон сифатида фикримни билдирман. COVID-19ʼдан кейин келажакни олдиндан башорат қилиб бўлмайдиган даврга кирдик. “Ҳамма нарса мумкин” бўляпти. Кўзимиз билан буни кўриб турибмиз, ҳамма нарса мумкин бўлаётганини.

Ўзбекистонга энг кўп инвестиция киритаётган ва савдо алоқаларини ривожлантираётган ҳудуд бу араб давлатлари, Яқин Шарқ эди. Ва ҳозир Яқин Шарқдан кўп нарсаларнинг келиши, Эроннинг устидан ўтиши, хусусан, инсонларимизнинг Яқин Шарқ: Дубай бўлсин ёки зиёрат учун Саудия Арабистонига боришлари бўлсин, ҳамма нарса деярли тўхтади. Демак, бундан кейин бундан ҳам ёмонроқ сценарийлар бўлиши мумкин маъносида “нима қилишимиз керак?” деган саволга жавоб бериш керак.

Бу сценарийларга тайёргарлик кўрган ҳолда ҳозир Марказий Осиёда “стратегик автономия” деган нарсани яратиш керак. Стратегик мустақиллик. Бу дегани, таъминот занжири узилиб қолган пайтда ҳам иқтисод тўхтаб қолмайдиган тизимни барпо қилиш дегани.

Шу маънода, мен Марказий Осиё интеграциясининг кейинги стратегик муҳим қадами сифатида умумий инвестиция маконини кўряпман. Қозоқ инвесторлар бизга келсин, ўзбек инвесторлари Қоғозистонга киришсин.

• Демак, аввало ҳуқуқ, тўғрими? Ҳуқуқий томондан ҳамма механизм ишлаб чиқилиши керак.
• Албатта, бусиз бўлмайди. Авваламбор инвестиция билан савдони бир-биридан ажратишимиз керак. Савдо масаласи маълум маънода осон, яъни чегарада божлар тайин қилинади, декларацияни тўлдирасиз, санитария-гигиена текширувларидан ўтилади ва битта бошлангандан кейин давом этаверади савдо. Лекин инвестиция, айниқса тўғридан тўғри инвестиция масаласида сиз рискни бўйнингизга оласиз, компаниянгизни бориб у ерда очасиз, ўзингиз борасиз ёки маълум сондаги ишчиларингизни жўнатасиз, риск қиласиз, молингизни олиб борасиз, сотасиз.

Демак, биз биринчи ўринда мана шундай кенг маънодаги инвестицияни бир-биримиздан жалб қилишимиз учун кенг бағирлик билан, руҳий тайёргарлик билан масалага ёндашишимиз лозим. Компанияларни тезкорлик билан очиш масаласи, солиқлар ёки имтиёзлар, қолган масалаларда энг муҳими — шаффофлик. Қонунларимиз етарлича таржима қилинганми, қонунларимиз, қонуности ҳужжатларимиз – буларни кўриб чиқиш керак. Тушуниш осонми ва ҳамма топиб ўқий оладими, аниқ-тиниқми, деган саволларни қўйиш керак.

• Келинг, ёқимли гапдан гапирайлик, ҳаммага дивидендлар ёқади...
• Шундай.
• Қандай дивидендлар бизга келади? Мисол учун, сизнинг касбдошингиз Аҳлиддин Маликов, интервюда айтган эди: масалан, Ўзбекистондаги бир фуқаро Қозоғистондаги маҳсулотни ўтирган жойида сотиб олса... Шунга ўхшаш қулайликларни тасаввур қилсак... Ширин хаёл, тўғрими?
• Албатта. Нега бўлмасин? Мисол учун, мен қўшни давлатларга чиқаман, кўраман, биринчидан, тилини тушунасиз. Иккинчидан, маданиятимиз ҳам ниҳоятда бир-биримизга яқин. Яъни адаптация одамлар қийналмайди, тўғрими? Маданий жиҳатдан яқинмиз. Хўжа Аҳмад Яссавий Туркистонда ётибдилар. Исмоил Сомоний ҳазратлари Бухорода. Кўп алломаларимиз, биз учун муҳим бўлган инсонларнинг қабри Қирғизистонда. Ўта яқин алоқадаги миллатлармиз. Динимиз, урф-одатларимиз – ҳаммаси бир хил.

Иқтисодчилар айтишади: битта иқтисод тезлик билан юриб кетиши учун камида 80 ёки 90 миллионлик бозор, аҳоли бўлиши керак. Ўзбекистон 38 миллион аҳолига эга, кам, лекин Марказиё Осиё катта бозор. Ўз-ўзидан тадбиркорларимизга янги бозорлар керак. Мисол учун, бир ширинлик ишлаб чиқаряпсиз. Маҳсулотингизни фақат Ўзбекистонда эмас, Тожикистон, Қирғизистон, Қозоғистон, Туркистонда сотсангиз, қандай яхши? Биз қўрқмасдан кириб боришимиз керак. Ҳатто муаллиф ўлароқ, китоб ёзадиган инсон ўлароқ, кейинги пайтда баъзи китобларимни рус тилига ёки қозоқ тили, қирғиз тилига таржима қилган ҳолда Марказий Осиёга мен ҳам чиқайми деган маънони кейинги пайтда ўйлашни бошлаяпман, Шокир ака.

• Ажойиб.
• Яна хурсанд бўладиган нарса, 2024 йилда мен аниқладим: ўзбекистонликлар томонидан Қозоғистонда очилган фирмаларнинг сони хитойликлар томонидан шу пайтгача Қозоғистонда очилган фирмалар сонидан ўтиб кетган... Ҳозир 5000 дан зиёд ўзбекистонликлар томонидан очилган фирмалар бор. Албатта, улар кичик ва ўрта тоифадаги фирмалар. Аммо сон муҳим барибир. Ва бизникилар кўришяптики, Қозоғистон Евросиё иқтисодий иттифоқига аъзо. Маҳсулотни Қозоғистонга олиб ўтиб, уни бироз қайта ишлаб туриб, пасайтирилган божлар ҳисобига сотишдан катта манфаат кўришяпти.

Қозоғистонликлар учун Ўзбекистонда қарийб 40 миллионлик бозор бор. Тўғрими?

• Ҳуқуқий майдон ҳақида гапиряпсиз. Биринчи қадамлар нимадан иборат бўлиши керак уни яратиш учун, амалий биринчи қадамлар қандай бўлиши керак?
• Раҳмат, саволингиз учун. Биринчи ўринда давлатлараро шартномаларни бирлаштиришимиз керак. Шу пайтгача Марказий Осиё давлатлари бир-бирлари билан икки томонлама ўзаро инвестицияларни ошириш ва ҳимоя қилишга доир битимлар имзолаган. Булар асосан 90-йилларда имзоланган. Ўша пайтда янги мустақил бўлган пайтимиз эда, Европадан, Ғарбдан ўрганган ҳолда унча ичини тушунмасдан имзолаган битимларимиз, асосан президентлар кўришган пайтда “нимадир натижа қолдириш керак-ку” қабилида имзоланган. У давр ўтиб кетди, лекин бизнинг алоқаларимиз ўша эски инвестиция шартномаларига асосланган ҳолда турибди.

Ҳуқуқий асоси бўлган шартномаларга асосланган инвестиция маконлари аллақачон шаклланяпти, шаклланиб, маълум бир маънода ривожланиб ҳам кетди. Дунёда ягона бунақа минтақавий ҳуқуқий асосга эга бўлмаган жой — Марказий Осиё давлатлари! Биз орқада қоляпмиз. Нега қилинмаётганига ҳам ҳайронман. Мен қизиқиб сунъий интеллектдан ҳам сўрадим, ҳатто сунъий интеллект бу фикр бошқалар томонидан илгари сурилмаган. Негадир ҳеч ким сезмаган шу нарсани. Шунинг учун ўйлайманки, биринчиси, биз эскирган бу битимларни янгилашимиз керак. Ягона, энг камида мана шу беш давлатни, агар лозим бўлса, Озарбойжон давлатини ҳам Марказий Осиёнинг интеграциясига қўшиб, майдон тузишимиз керак.

• Бу учун бирор бир мутахассислар гуруҳи тузилиши керак эди, тўғрими?
• Албатта. Шу пайтгача энг камида 50 ёки 60 дан зиёд мамлакатлар билан мана шундай шартномалар тузганмиз. Қозоғистон давлати ҳам, Қирғизистон давлати ҳам, Тожикистон ҳам ва Туркманистон ҳам маълум маънода тузган ва ҳамма давлатларда бу борада тажрибалар етарлича бор. Ташқи ишлар вазирлиги бўлсин ёки Ташқи савдо ва инвестиция вазирлиги бўлсин ва ёки бизнинг Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги бўлсин, у битимларни қанақа тузиш керак, музокарасини қанақа юритишимиз кераклиги масаласида етарлича билим ва тажрибага эга. Энди ҳаммасини омухта қилишимиз, биргаликда кўришимиз ва давлатлар ўртасида алоҳида бир комиссия тузган ҳолда бу нарсани амалга оширишимиз керак. Фақат бунинг учун сиёсий ирода керак.
• Эксперт сифатида сиз ҳам иштирок этишга тайёрмисиз бу жараёнда?
• Агар таклиф қилинадиган бўлсам, нега бўлмасин.
• Энди охирги саволим. Келинг, бошқа мутахассисларга берган саволимни сизга ҳам берай. Озроқ хаёлга бериламиз. Фантастикани яхши кўраман... Дейлик, мана шу сиз айтаётган ишлар қилинди ҳам дейлик-да, 20 йилдан кейин қандай кўрасиз мана бу ҳаётни, Марказий Осиёдаги ўзгаришларни?
• Албатта, инсон орзусиз яшай олмайди. Ҳақиқатан ҳам орзу қилганда ҳам катта-катта орзуларни қилишимиз керак. Японлар ҳам айтишади: орзунинг чеки йўқ. Хоҳлаганча орзу қилгин. Жуда ҳам муҳим нарсага тегиндингиз, кейинги пайтда одамлар ўта прагматик бўлиб кетганидан бурнининг остидагини кўряпти, нариёғини кўрмасдан қоляпти. Тўғри, дунё тўполонлар ичида қоляпти. Лекин тўполонлар дунёси янги лидерларни, янги фикр етакчиларини етиштириб чиқаришда ҳам беназир ҳисобланади. Кўпини кўрганмиз. Шунинг учун айтаманки, Марказий Осиё бўйича, албатта, орзулар қилишимиз керак.

Мисол учун, яқинда мен Германияга борганимда, Германия билан Нидерландиянинг ўртасидан ўтяпман, ҳеч қанақа чегара йўқ. Ҳатто ўтганимни ҳам сезмай қолдим, Шокир ака. Европа Иттифоқи мана шу даражага етиб бўлган. 20 йилдан кейин нима учун биз буни қилмаслигимиз керак? Нега 20 йилдан кейин бизнинг чегараларимиз бўлмаган, чегарада соатлаб турмасдан, бемалол бориб келадиган, ҳатто айтайлик, “кечки овқатга қаерга борамиз?” деб, Чимкентга, Бишкекка ёки Душанбега бориб келадиган бўлайлик. Марказий Осиёда бунинг орзусини рўёбга чиқаришимиз керак.

Энг зўр миришкор деҳқонларимиз борсин. Уларнинг энг зўр молиячилари, қурувчилари Ўзбекистонга келсин. Тўғрими? Мисол учун, айтаман: Қозоғистонда кўпгина университетлардаги энг таниқли профессорлар Ўзбекистондан чиққан... Нима учун интергация фақат туризм соҳасида қолиши керак? Бизнинг қозоқ дўстларимиздан ўрганадиган нарсамиз бор, қозоқ дўстларимиз биздан ўрганадиган. Қолганларда ҳам шу нарса.

Айниқса, мана шу тўполонли давр, менимча, шу давр. Бундан кеч қолмаслигимиз керак. Нима имконият бўлса, ишлатишимиз керак.

• Яъни қайсидир миқдорда онгимизни қайтадан форматлаб, дивидендларни кўра билишимиз керак.
• Албатта.
• Ўзи гап шунда-да, дивидендни кўра бошлаганидан кейин одам қизиқа бошлайди-да.
• Худди шундай.