Ясама жиноят судда “синди”: бахмаллик Санжарнинг ҳолига маймунлар йиғларди, агар...

ЖИБ Янгиобод туман суди судяси Тўлқин Эшонқулов иш юритувидаги фирибгарлик ва пора беришга суиқасд моддаларида айбланган шахсни оқлади. Бунга етарли асослар бор эди: жабрланувчи сохта, тадбирнинг бошида турган ИИБ ходими эса юраги хаста аёлини даволатиш мақсадида юрган эркакни ўз “ўлжаси”сига айлантирган.

Гарчи қонун йўл қўймаса-да, Ўзбекистонда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг “жиноятга ундаб, сўнгра жиноятчига айлантириш” усулидан фойдаланиш ҳолатлари афсуски, бор. Бу қандай амалга оширилади? “Опер”ларга ким ва қандай шаклда ёрдам беради? Мақолада Жиззахда кузатилган шундай ҳолат ҳақида сўз боради.

Сотувга қўйилган уй

Бахмал туманида яшовчи 40 ёшли Санжар Шодиев 2022 йилда ўзи фойдаланиб келган 4 хонали уйини 300 тупдан кўпроқ олмаси бор ери билан сотмоқчи бўлади. У сотувдан тушган пулга юрак хасталиги билан қийналиб, тобора аҳволи оғирлашиб бораётган турмуш ўртоғини даволатишни мақсад қилганди.

Сотувга қўйилган уй Бахмал тумани Нўшкент маҳалласининг Мулла булоқ қишлоғида жойлашганди. Санжар Шодиев қишлоқда кўрган-билганларига уйни сотиши ҳақида айтади. Аммо ҳа деганда харидор чиқавермайди. Шунда у Жиззах шаҳрида яшовчи қайнукасидан эълон ёзиб беришни сўрайди. Қайнука Olx платформасига 180 млн сўмга уй сотилиши ҳақида эълон жойлаштириб қўяди.

Шундан сўнг турли жойлардан харидорлар Санжар Шодиевга қўнғироқ қилиб, уй манзилини сўрайди. Аммо уйни олиш истагида бўлган харидорлар ҳам манзил узоқлигини айтиб, фикридан қайтади.

2023 йил ноябрда Санжар Шодиев ишлаб пул топиш мақсадида Россияга кетган. Бу орада аниқ харидор чиқмагач, у уйни сотиш фикридан қайтган. Бироқ Olx платформасидаги эълон ўзгармай қолиб кетган.

Нотаниш харидор

2025 йил 1 март куни Санжар Россиядан қайтиб келади. Орадан бир ҳафта ўтиб, қайнукаси уйни бир нотаниш харидор сотиб олмоқчи бўлаётгани ҳақида айтиб қолади. “Майли, келиб кўрсин, агар маъқул кўрса олсин, агар ёқмаса олмасин”, дейди Санжар Шодиев.

Бир неча кундан сўнг ўзини Бунёд деб таништирган харидор қўнғироқ қилиб, уйни ва ерни сотиб олмоқчи эканини айтади ва манзилини ташлаб беришни сўрайди. Санжар Шодиев унга уй локациясини жўнатади.

Шундан сўнг Бунёд нотаниш шахс билан биргаликда Санжарнинг хонадонига келади. Санжар эса уларга 4 хонали уйини ҳамда 300 тупдан кўпроқ олма дарахтини кўрсатади. Бунёд ушбу жой ёққанини айтиб, 35 минг долларга келишади ва 20 минг долларни олдиндан, қолганини ҳужжатларни расмийлаштиргач беришини айтади.

Орадан анча вақт ўтади, аммо Бунёд келишилган пулни олиб келмайди. Кунларнинг бирида у қўнғироқ қилиб, “пулларингизни Ўсматда бераман, Ўсматга келоласизми?” дейди. Санжар Шодиев айтилган куни Ўсмат шаҳарчасига боради. Аммо Бунёд яна пулларни олиб келмайди. Санжар Шодиев эса уйига қайтиб кетади.

“3 минг доллар қўшиб бераман”

Бунёднинг навбатдаги қўнғироғида Санжар уйни сотмаслигини, ўзи таъмирлаб олишини билдиради. Бироқ Бунёд уйни сотишни сўраб, Санжар Шодиевга қайта-қайта қўнғироқ қилаверади. У уйнинг нархи сифатида келишилган 35 минг долларга яна 3 минг доллар қўшиб беришини айтади. Шу тариқа у қизиқтириб, Санжарни уйни сотишга кўндиради. Уй-жой ва унинг ер майдони биргаликда савдолашилганди.

2025 йил 21 март. Санжар Шодиев Бахмал тумани Нуробод маҳалласи ҳудудидан ўтган катта йўл ёқасида Бунёддан 200 млн сўм олган вақтида Жиззах вилоят ИИБ ходимлари ўтказган тезкор тадбирда ушланади.

Маълум бўлишича, Санжар Шодиев эгаллаб келган 21 сотих ер майдонининг 6 сотих қисмига мерос қилиб қолдирилган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқи мавжуд бўлган.

“Юмалоқ-ёстиқ” қилинган терговда Санжар Шодиевга Жиноят кодексининг 25,168-моддаси 4-қисми “а” банди ва 28,211-моддаси 3-қисми “а” банди билан айб эълон қилиниб, айблов хулосаси тузилган. Яъни у ўзига тегишли бўлмаган ерни сотишга урингани, ҳужжатларни кадастр ва солиқдаги танишлари орқали “тўғрилаб беришни” айтгани важи билан фирибгарлик ҳамда пора бериш жиноятида айбланган. Айбловда Санжар Шодиев “алдаш ва ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан ўзганинг мулкини қўлга киритиб, моддий манфаатдор бўлиш мақсадида” ҳаракат қилгани қайд этилган.

Аммо Санжар суддаги кўрсатмасида Бунёдни алдаб, пулини қўлга киритиш қасди бўлмаганини, пулларнинг бир қисмини солиқ идорасида ёки Кадастр агентлигида ишловчи танишларига пора тариқасида беришни айтмаганини маълум қилган.

Сохта харидор аслида ким?

Бунёд Маҳкамов исми Жиззах вилоятидаги бир нечта жиноий ишларда жабрланувчи ёки гувоҳ тариқасида келган. У “жабрланувчи” бўлган ишларнинг аксари ер сотиш билан боғлиқ.

1-ҳолат

2025 йил июл ойида ЖИБ Дўстлик туман судида ер сотиш билан боғлиқ жиноий иш кўрилган. Унда судланувчи Olx платформасига Бахмал тумани Нушкент маҳалласида жойлашган боғ ва дача сотилишини айтиб, эълон жойлаштирган. Бунёд Маҳкамов ушбу жойга харидор бўлган. Судланувчи Бунёддан келишилган пулни олган вақтида ушланган.

Мазкур жиноий иш кўрилган судда жабрланувчи тариқасида сўроқ қилинган Бунёд Маҳкамов шундай кўрсатма берган:

“2025 йил феврал ойи бошларида уй-жой қуриш ва тадбиркорлик қилиш мақсадида бўш ер майдони излаб, интернетда берилган эълонларни ўргана бошладим. Кейин Olx сайтида Давлат исмли шахс Бахмал тумани Жум-жум қишлоғи ҳудудида жойлашган ўзига тегишли бўлган 1 га ер майдонини 500 млн сўм эвазига сотиш учун қўйгани ҳақидаги эълонни кўриб қолдим. Сўнг ушбу эълон остидаги телефон рақамига қўнғироқ қилиб, Давлат исмли шахс билан гаплашдим.

...Давлат исмли шахснинг гаплари менда шубҳа уйғотгани сабабли ўз танишларимдан ер майдонларини сотиб олиш ва сотиш тартиби тўғрисида сўраб-суриштирдим. Улар менга ҳозирги вақтда ер майдонларини сотиш ва сотиб олиш фақатгина давлат аукцион савдолари орқали амалга оширилишини, бошқа ҳолатлар эса ноқонуний эканини тушунтиришди. Шундан кейин мен Давлат исмли шахснинг ҳаракатлари ноқонуний эканини англаб, келгусида алданиб қолишим мумкинлигини билиб, Жиззах вилояти ИИБга ариза билан мурожаат қилишга қарор қилдим”.

Шу тариқа, Бунёд Маҳкамовнинг ушбу аризаси асосида ИИБ ходимлари тезкор тадбир ўтказиб, судланувчини қўлга олган. У 2025 йил 7 апрелдан суд ҳукми эълон қилингунча, қарийб 4 ой қамоқда сақланган. Суд ҳукми билан судланувчига 70 млн сўм жарима жазоси тайинланган.

2-ҳолат

2025 йил октябр ойида ЖИБ Пахтакор туман судида ер сотиш билан боғлиқ иш кўриб чиқилган. Унда судланувчи Olx платформасига Ғаллаорол туманида ер майдони сотилиши ҳақида эълон жойлаштирган. Бунга ҳам Бунёд Маҳкамов харидор бўлган ва 35 минг долларга келишган. Судланувчи Бунёддан 10 минг доллар олган вақтида ушланган.

Суд мажлисида Бунёд Маҳкамовнинг кўрсатмаси ўқиб эшиттирилган. У ўз кўрсатмасида 2025 йил март ойи бошларида сотиб олиш учун ер майдони излаб, Olx’даги эълонларни кўриб чиққани, шунда бу эълонни кўриб қолгани, ўз танишларидан сўраганида ер фақат аукцион шаклида сотиб олиниши ҳақида эшитгани, сўнг судланувчига чора кўришни сўраб ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилгани ҳақида айтган.

Бу ҳолатда ҳам судланувчи жабрланувчи Бунёд Маҳкамовдан пул олаётганда ушланган. Суд ҳукми билан унга 37,5 млн сўм жарима жазоси тайинланган.

3-ҳолат

2025 йил ноябр ойида ЖИБ Жиззах шаҳар судида ҳам ер сотиш билан боғлиқ жиноий иш кўриб чиқилган. Бу ишда ҳам Бунёд Маҳкамов жабрланувчи. Ҳар сафарги каби у ер сотиб олиш мақсадида интернетдаги эълонларни кузатган ва Ғаллаорол туманида 1,5 га боғ сотилиши ҳақидаги эълонни кўриб қолган. У сотувчи билан қўнғироқлашган. Сўнгра яна танишларидан бугунги кунда ер фақат аукцион шаклида сотиб олиниши ҳақида эшитиб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилган. Унинг мурожаати асосида тезкор тадбир ўтказилиб, судланувчи қўлга олинган. Суд ҳукми билан судланувчига 153 млн сўм жарима жазоси тайинланган.

Ҳар галги сценарий

Бунёд Маҳкамов Санжар Шодиевга нисбатан қўзғатилган жиноий иш суд мажлисида гувоҳ сифатида сўралган. У ўз кўрсатмасида ҳар сафарги каби “2025 йил март ойи бошларида уй-жой қуриш ва тадбиркорлик қилиш мақсадида бўш ер майдони излагани” ҳақида гапирган.

“...Ўз танишларимдан ер майдонларини сотиб олиш ва сотиш тартиби тўғрисида сўраган вақтимда ер майдонларини сотиш ва сотиб олиш фақатгина аукцион савдолари орқали амалга оширилишини, бошқа ҳолатлар эса ноқонуний эканини тушунтиришди. Кейин мен Бекзод ва Санжар исмли шахсларнинг ҳаракатлари ноқонуний экани, келгусида алданиб қолишим мумкинлигини англаб етиб, ушбу шахсга нисбатан қонуний чора кўришни сўраб ариза билан ИИБга мурожаат қилдим.

... Уйни ҳақиқатан ҳам олиш ниятим бор эди, олдин ҳам бошқа жиноят ишларида аризачи сифатида қатнашмаганман”, деган у.

Оқлов ҳукми

Санжар Шодиевга қўзғатилган жиноят иши ЖИБ Янгиобод туман судида судя Тўлқин Эшонқулов раислигида кўриб чиқилган.

Суд ҳайъати тергов материалларида бир қатор талаблар бузилганини аниқлаган. Жумладан, Санжар Шодиев пора беришга далолат қилгани ҳолати бўйича далиллар мавжуд эмас, деб топилган. Яъни суд терговида текширилган далилларга кўра, судланувчининг пора беришга далолат қилганини исботловчи овозли ёзув, смс ёзишмалари ёки шу каби бошқа объектив далиллар аниқланмаган.

Бундан ташқари, суд Бунёд Маҳкамов аслида уйни сотиб олиш нияти бўлмаган, деган тўхтамга келган. Бунга асос сифатида бошқа ишлар доирасида иккита ҳолатда суднинг ижро варақасига асосан Бунёд Маҳкамовдан 19 млн ва 39 млн сўм қарз ундириш белгилангани, аммо ҳар икки ҳолатда унда ундирув қаратилиши мумкин бўлган мол-мулк ёки даромадлар мавжуд эмаслиги сабабли ижро иши тугатилгани келтирилган. Шунингдек, у яшайдиган маҳалла раиси Бунёд Маҳкамов ишсизлиги, оиласи эса кам таъминланган оилалар рўйхатида туриши ҳақида маълумотнома берган.

Бу 38 минг долларга мулк сотиб олишга аслида Бунёд Маҳкамовнинг иқтисодий имкони бўлмаган, деган фикрни асослаган. Қолаверса, у Санжар Шодиев уйни сотиш фикридан қайтганида 3 минг доллар қўшиб беришини айтиб, уни уйни сотишга ундаган. Шу сабабли, суд ҳайъати Бунёд Маҳкамов сохта харидор бўлиб, шахсни ғайриқонуний ҳаракатлар содир этишга ундаган ҳамда фуқарони ҳуқуқбузарлик содир этишга далолат қилган, деб ҳисоблаган.

Шу ва бошқа ҳуқуқий асослар билан суд Санжар Шодиевга оқлов ҳукми чиқарган.

Ажойиб жуфтлик

Бунёд Маҳкамов жабрланувчи сифатида қатнашган ишларнинг барчасида у бўш ер майдони излаб, интернетда берилган эълон асосида шахсларни аниқлаган. Сўнгра ушбу шахсга нисбатан қонуний чора кўришни сўраб, ариза билан Жиззах вилояти ИИБга мурожаат қилган.

Қайд этилишича, унинг аризаларига асосан 3 та ҳолатда, жумладан, Санжар Шодиев ишида ҳам Жиззах вилояти ИИБ катта тезкор вакили Б.Болтаев томонидан тезкор тадбир ўтказилган. Ёлланма “жабрдийда” Бунёд Маҳкамов Жиноят кодексининг турли моддалари билан бир неча бор судлангани аниқланган. Шу сабабли, суд Бунёд Маҳкамов ва Жиззах вилоят ИИБ катта тезкор вакили Б.Болтаевнинг тезкор тадбирларни ўтказиш ҳаракатлари ҳаққонийлигига баҳо бериш учун Жиззах шаҳар прокурорига хабар беришни лозим топган.

Прокуратура протест киритди

Прокуратура Санжар Шодиевга чиқарилган оқлов ҳукмига нисбатан протест киритган. Унда оқлов ҳукмини бекор қилиб, айблов ҳукми чиқариш сўралган. Иш Жиззах вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясида кўриб чиқилган.

Апелляция судининг 2026 йил 16 февралдаги ажрими билан протест қаноатлантирилмаган ва оқлов ҳукми кучида қолдирилган.

Суд ажримида Бунёд Маҳкамовнинг ҳаракатлари, яъни сохта жабрланувчи сифатида бир нечта жиноят ишида қатнашгани борасида қуйидагича кескин фикр қайд этилган:

“Мазкур ҳолатлар тезкор ходимлар томонидан битта шахс бир неча жиноят ишларида аризачи сифатида иштирок этганини ва жамият учун зарар келтираётган ҳақиқий жиноятчилар четда қолиб, қўштирноқ ичидаги шартли харидорлар тўрига тушаётган содда ишонувчан инсонлар жиноий жавобгарликка тортилаётганини ўзида акс эттиради”.

Қонунчилик йўл қўймайди

Аслида “Тезкор-қидирув фаолияти тўғрисида”ги қонуннинг 17-моддасига кўра, тезкор-қидирув фаолиятини амалга оширувчи органларнинг фуқароларни ҳуқуқбузарликлар содир этишга оғдириши ва ундаши тақиқланади. Жиноят-процессуал кодексининг 88-моддаси 4-бандида эса исбот қилишда шахсни ғайриқонуний ҳаракатлар содир этишга ундаш ва бундай ундаш оқибатида содир этилган жиноят учун уни айблаш тақиқланади, дея қайд этилган.

Шунингдек, президентнинг 2020 йил 10 августдаги “Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармонида терговга қадар текширув, суриштирув ва дастлабки тергов органлари ходимлари томонидан шахсни ғайриқонуний ҳаракатлар содир этишга ундаш ва бундай ундаш оқибатида содир этилган жиноят учун уни айблаш тақиқланиши, бунда тезкор-қидирув тадбирлари натижалари фақат улар қонун талабларига асосан олинган ва шахсда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимлари ёки тезкор тадбирда иштирок этган бошқа шахсларнинг ҳаракатларига боғлиқ бўлмаган ҳолда жиноят содир этиш учун шаклланган қасд мавжуд бўлгандагина суд ҳукмида далил сифатида тан олиниши мумкинлиги белгиланган.

Қолаверса, Олий суд Пленумининг 2018 йил 24 августдаги “Далиллар мақбуллигига оид жиноят-процессуал қонуни нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги 24-сон қарорига кўра, суриштирувчи, терговчи ва суд томонидан қонун нормаларини аниқ бажаришдан ва унга риоя қилишдан ҳар қандай чекиниш, у қандай сабабга кўра юз берганидан қатъи назар, шу йўл билан олинган далилларнинг мақбул эмас (яроқсиз) деб топилишига олиб келади. Мақбул бўлмаган далиллар юридик кучга эга бўлмай, исботлаш учун фойдаланиш ҳамда уларни айблов асосига қўйиш мумкин эмас.

Фақат Жиззахда эмас

Ички ишлар ходимлари кимнидир жиноятчига айлантириб, жавобгар қилишдан манфаатдорми? Ёки тизимда “план тўлдириш” мажбурияти борлиги ҳақиқатми? Жиноят ишларида исмлари такрорланадиган “дежурний” жабрланувчилар ким ва улар бу ишдан қандай манфаат кўради? Санжар Шодиевники каби уюштирилган айбловлар ана шундай саволларни ўртага чиқаради.

Аслида “жиноятга ундаб, сўнгра жиноятчига айлантириш” усули фақатгина Жиззах вилоятида эмас, бошқа ҳудудларда ҳам кузатилмоқда. Kun.uz яқин кунларда бошқа вилоятлардаги “дежурний” жабрланувчилар ҳақида ҳам суриштирув ўтказади.