2025 йилда глобал ҳарбий харажатлар рекорд даражага етди

2025 йилда глобал ҳарбий харажатлар – Европа ва Осиёда мудофаа харажатларининг кескин ортиши ҳисобига деярли 3 фоизга ўсди.

27 апрель куни Стокголм халқаро тинчлик муаммоларини тадқиқ қилиш институти (SIPRI) йиллик «Жаҳон ҳарбий харажатлари тенденциялари» ҳисоботини эълон қилди. Унга кўра, Европанинг мудофаа харажатлари 2024 йилга нисбатан 14 фоизга ошиб, 864 миллиард долларни, Осиё ва Океанияда эса 8,1 фоизга ўсиб, 681 миллиард долларни ташкил этди.

Умумий ҳисобда, 2025 йилда бутун дунё бўйлаб ҳарбий дастурларга деярли 2,9 триллион доллар сарфланди. Бу ўтган йилга нисбатан 2,9 фоизга кўпдир. Ҳисоботга кўра, ушбу кўрсаткич дунё ялпи ички маҳсулотининг (ЯИМ) 2,5 фоизини ташкил этади ва бу 2009 йилдан бери энг юқори кўрсаткичдир.

Қуролланиш учун энг кўп маблағ сарфлаган давлатлар: АҚШ, Хитой, Россия, Германия ва Ҳиндистоннинг биргаликдаги харажатлари глобал сумманинг 58 фоизини ташкил этди.

Ҳисоботда қайд этилишича, АҚШ ҳарбий харажатлар бўйича дунёда ҳамон 1-ўринда қолмоқда – 954 миллиард доллар. Ундан кейинги ўринда Хитой – тахминан 336 миллиард доллар сарфлаган. Россия эса тахминан 190 миллиард доллар билан учинчи ўринда турибди.

НАТО ва Европадаги ўзгаришлар

Харажатлар ўсишида АҚШнинг иттифоқчилари етакчилик қилди. CNN нашрининг ёзишича, бу авлодлар алмашинуви билан боғлиқ ўзгаришларни кўрсатмоқда. Тадқиқотчи Жейд Рикарднинг таъкидлашича, 2025 йилда НАТОнинг европалик аъзолари харажатлари 1953 йилдан бери энг тез суръатда ўсган. Бу Европанинг ўз-ўзини таъминлашга интилиши ва АҚШнинг иттифоқ ичида юкни бўлишиш бўйича босими билан изоҳланади.

Хусусан, НАТОнинг қуйидаги давлатлари ҳарбий соҳадаги харажатларини катта миқдорда оширган:

• Бельгия: 59%
• Испания: 50%
• Норвегия: 49%
• Дания: 46%
• Германия: 24% (114 млрд доллар билан дунёда 4-ўрин)
• Полша: 23%
• Канада: 23%

Осиё ва Тинч океани минтақаси

Осиёда Япония ҳарбий харажатларини 9,7 фоизга ошириб, 62,2 миллиард долларга етказди. Бу Япония ялпи ички маҳсулотининг 1,4 фоизини ташкил этиб, 1958 йилдан бери энг юқори кўрсаткичдир. Австралия, Япония ва Филиппин каби давлатлар нафақат минтақавий кескинлик, балки АҚШ қўллаб-қувватлашига бўлган ишончсизлик туфайли ҳам харажатларни оширмоқда.

Тайван ҳам ўз ҳарбий харажатларини 14,2 фоизга ошириб, 18,2 миллиард долларга етказди. Бу 1988 йилдан бери энг катта сакрашдир.

Хитой эса ўз қуролли кучларини 2035 йилгача модернизация қилиш мақсади йўлида харажатларини 7,4 фоизга оширди — бу кетма-кет 31 йилдан буён ўсишдир.

Россия-Украина урушининг харажатларга таъсири

Украина дунёдаги Ялпи ички маҳсулотга нисбатан энг йирик ҳарбий харажат қилувчи давлат бўлиб қолмоқда – тахминан 40%. Россия билан тўртинчи йил уруш олиб бораётган Киев дунё миқёсида 7-ўринни эгаллади. Россия эса ўз ЯИМининг 7,5 фоизини ҳарбий мақсадларга сарфлади. Агар уруш давом этса, ҳар икки давлатнинг харажатлари 2026 йилда ҳам ўсиши кутилмоқда.

Бошқа минтақалар

Яқин Шарқ минтақасида Саудия Арабистони энг кўп ҳарбий харажат қилувчи давлат ҳисобланади. Хусусан, ўтган йилда соҳага 83,2 миллиард доллар сарфланди, ўсиш — 1,4%.

Исроилнинг 2025 йилдаги ҳарбий харажатлари 4,9 фоизга камайиб, 48,3 миллиард долларни ташкил этган.

Эрон ҳарбий харажатлари 7,4 миллиард доллар сифатида кўрсатилган.

Ҳисобот муаллифларига кўра, расмий Теҳрон рақамлар пасайганини кўрсатса-да, нефть тушумлари ҳисобига ракета ва дрон ишлаб чиқаришга катта маблағ сарфланмоқда.

Покистон билан можаролар фонида Ҳиндистоннинг ҳарбий харажатлари 92,1 миллиард долларга етди, ўсиш қарийб 9 фоиз.

Африка қитъасида умумий харажатлар 8,5 фоизга ошиб, 58,2 миллиард долларга етди. Жазоир қитъадаги энг йирик харажат қилувчи давлат ҳисобланади.

Шимолий Корея, Сурия, Яман, Ўзбекистон, Туркманистон, Куба ва Афғонистон каби давлатларнинг ҳарбий харажатлари ҳақида маълумот йўқлиги учун ҳисоботга киритилмаган.

Стокголм тадқиқотчиларига кўра, 2026 йилда ўсиш янада юқори бўлиши мумкин. Хусусан, АҚШ Конгресси аллақачон 2026 йил учун 1 триллион доллардан ортиқ маблағни тасдиқлаган. 2027 йил учун эса Трамп маъмурияти рекорд даражада – 1,5 триллион долларлик мудофаа бюджетини таклиф қилмоқда.