Бизнесни бездираётган ҚҚС ва маркировка муаммолари. Экспертлар шарҳи

Нега кўп тадбиркорлар ҚҚС тўловчиси бўлиб қолишдан шунчалик қўрқади? Маркировка бўйича талаблар бизнесда бунчалик катта эътироз уйғотаётганига сабаб нима? Солиқ қонунчилиги ва амалиёти қандай қилиб бизнесни бўлакларга бўлишга рағбат яратяпти? Шу каби саволларга Kun.uz студиясидаги суҳбатда солиқ маслаҳатчилари Мурод Муҳаммаджонов ва Нодирбек Хўжабеков жавоб берди.

Солиқ қўмитаси раиси Фаррух Пўлатов умумий овқатланиш соҳасида айрим тадбиркорлар ҚҚС тўламаслик учун мижозларга якка тартибдаги тадбиркор сифатида чек бераётганини айтди.

“Буни кўриб-билиб турибмиз. Эртага текшириш борса, хафа бўласизлар. Илтимос, қонуний ишланглар”, деди у 21 апрел куни тадбиркорлар билан очиқ мулоқотда.

Kun.uz студиясидаги суҳбатда солиқ маслаҳатчилари тадбиркорларни ҚҚСдан қочишга ундаётган омиллар ҳақида сўз юритди.

Мурод Муҳаммаджонов: “Фақат жазонинг ўзи ечим бўлолмайди”

— Жарима солиш билан натижага эришиб бўлмайди. Яъни солиқ тўлаш учун тадбиркорларга қулай зона яратилмаса, жарима билан қўрқитиб, фақатгина ё коррупцияни ривожлантириб юбориш мумкин, ёки тадбиркорликни одамлар учун дискомфорт бир зонага айлантириб қўйилади. Яъни тадбиркорлик қилиш қийин жойга айланиб қолиши мумкин холос. Шунинг учун, менимча, “Қўшилган қиймат солиғига ўтмаслик сабаблари нима?” деган савол бизни кўпроқ қизиқтириши керак.

Жуда кўп ҳолатларда товарлар нақд олди-берди қилиниши, кирим қилиш имконияти йўқлиги, ҚҚСда ишлаш тадбиркорларга дискомфорт бўлаётгани асосий сабаблардан деб биламан.

Ҳамма учун эмас, муайян қатламдаги тадбиркорлар борки, уларда ҚҚСга ўтиш имконияти йўқ. Оддий айтганда, ҚҚС ва фойда солиғи тўлаш шароитида уларнинг бизнеси яшаб қололмайди, тирикчилиги ўтмайди. Айланмадан 4 фоиз солиқ тўлаб келган тадбиркор учун солиқ юки бирданига каррасига ошиб кетади (12 фоиз ҚҚС + 15-20 фоиз фойда солиғи). Шунинг учун 1 миллиардлик чегарага яқинлашганда, бизнесни бўлиб ташлашга мажбур бўляпти.

Фақатгина жарима деган нарса билан қўрқитилса, кимлардир ҚҚСга ўта олади, кимлардир ўта олмайди. Ўта олмаганлар ечим сифатида коррупцияга мурожаат қилади. Кўп ҳолатларда айланмадан қўшилган қиймат солиғига ўтмаслик учун тушумни камайтириб кўрсатиш керак бўлади. Камайтириб кўрсатиш эса, табиийки, кассага урмасликка, тушумни яширишга олиб келади. Тушумни яшириш ҳолатлари бу текширувларда аниқланади ва жарима қўлланади. Яъни агар йирик солиқ тўловчиси, яъни қўшилган қиймат солиғи тўловчиси бўлиб ўтмасанг, жазолайман, лекин ўтсанг кўпроқ солиқ тўлайсан – олдига юрсанг ҳам, орқага юрсанг ҳам жазолайман, дегани бу. Ҳамма жой жазо механизми бўлиб қоляпти.

Бу ерда айнан нима учун бизнесни бўлиб ишлашяпти, деган савол муҳим. Ҳақиқатда қорабозор йўқ эмас, бор ва кўп товарларни кирим қилиш имконияти йўқ. Одамлар ҳалигача қонуний ишлаш форматларига тўлиқ мослашмаган ва қонуний ишлаш қанақа деганда умуман “перечисление”га сотиб олиш кераклигини билмайди. “Перечисление”га сотиб оламан дейдиган бўлса, қимматроққа айланади ва ҳоказо. Ҳар бир ҳолатда рақобат ҳисобига ҳам максимал даражада айланмадан олинадиган солиқда қолишга ҳаракат қилаверади. Менимча, бу нарсага жазодан кўра ечимини топиш керак. Жазо бу ечим эмас, жазо бу – чора.

Агар ҳамма ҚҚСга ўтсин дейдиган бўлса, унда айланмадан олинадиган солиқни тўхтатиш керак. Айланмадан олинадиган солиққа шароит яратилдими, демак унда ишлай оладиган одамлар категорияси бор. Ўзи бизнеснинг шунақа доираси борки, ўша айланмадан олинадиган солиққа мослашган. Ўша 4 фоизлик солиқда қолиб яшашга кўниккан. Қўшилган қиймат солиғига ўтса, яшаб қола олмайди.

Кейинги ҳолат бор: бир нечта савдо нуқталарини қилиб, бренд даражаси ёки тизимли ривожланишга қараб кетганлар бор. Яъни кейинги босқичга ўтган, ўз мижозларига, обрўсига эга бўлган ва кейинги босқичга ўтган категория ҳақида гапиряпман. Уларнинг бир нечта савдо нуқталари бўлгани учун бизнесни бўлишдан кўра, “100 сўм эмас, 50 сўм қолса ҳам, энди қонуний ўтганим яхши”, деб ҳисоблайди. Лекин у даражага бора олмайдиганлар-чи?

Қўшнингиз айланмадан олинадиган солиқда битта порция овқатни 30 минг сўмга сотаётган бўлса, худди шу порция овқатни сиз 36 минг сўм дейдиган бўлсангиз, бўлди, сизнинг бизнесингиз тўхтади. Ўша нарсага бормаслик учун, табиийки, кичик корхоналар айланмадан олинадиган солиқда қолишга максимал даражада ҳаракат қилади. Шунинг учун бизнесни бўлмасин дейдиган бўлсак, унда ҚҚСга ўтиш мезонини ошириб берайлик, 1 миллиардни 5 миллиард қилиб берайлик. Чунки 1 миллиардлик чегара ҳозирги кунда бир тирикчиликдек нарса-да, бу бизнес даражасида баҳолаб бўладиган сумма эмас.

Энди жарималар масаласига келадиган бўлсак, ҚҚСга ўтгандан кейин у давлат солиқ бошқармалари назоратига ўтади ва у ерда айланмадан олинадиган солиқлардан кўра ҚҚС тўловчига нисбатан текширувлар, унинг назорат тартиблари жуда кўп. Сен уни калкуляциясини қилдинг-қилмадингдан бошлаб, ҚҚС билан олдинг, контрагентинг обналчи экан ва ҳоказо – текширув ва назорат жуда ҳам кўп.

Ҳозирги кунда обналчи бўлиши ҳам шарт эмас, умуман контрагентни бошқа сабаблар билан ҚҚС гувоҳномаси нофаол ҳолатга келтириб қўядиган бўлса, фарқи йўқ, шунчаки сизни бошқа бир товарингиз учун ҚҚС гувоҳномангиз нофаол бўлиб қоладиган бўлса, ҳамма контрагентингиздан сизни тўлаб қўйган ҚҚСингизни ҳам ундиряпти.

Биринчидан, бизнесга ҚҚСда ишлашда солиқ юки 300 фоизгача ошади. Иккинчидан, энди нафақат ўзи учун, биров учун ҳам жавоб бериши керак, етмаганига жаримасини ҳам тўлаш керак ва жиноятчига ҳам айланиб кетиши керак.

Нодирбек Хўжабеков: “АОС ўрнига, “зачет” имкониятисиз 6 фоизлик ҚҚС жорий этилиши керак”

— Кўп йиллардан бери тадбиркорлар айнан шу 1 миллиардлик поғонани 3 миллиардга ё 5 миллиардга кўтариб беринглар деган сўровга, “1 млрд сўмлик поғона қўйилганда уни кейинчалик кўтариш мақсад қилинмаган”, деган жавобни олишади. Бундан мақсад – тезроқ ҳаммани айланмадан олинадиган солиқ тўловчисидан ҚҚС тўловчисига ўтказиб юбориш бўлган. Шу сабабдан бу 1 миллиардлик поғона ўзгармайди деб, доимий равишда айтиб келинади.

Ўтган йилги мажлисда мен ўзим шунақа таклиф берган эдим: агар 1 миллиардлик поғона ўзгартирилмаса, ҳаммани биратўла қўшилган қиймат солиғига ўтказиш мақсад бўладиган бўлса, унда келинглар, ҚҚСни 6 фоиз дейлик ва ҳамма ўша 6 фоизлик ҚҚСга ўтсин. Яъни номи қўшилган қиймат солиғи бўлсин, имтиёзли 6 фоиз ставка қўллансин ва 6 фоизлик имтиёзли ставкани қўллайдиганларда кирувчи қўшилган қиймат солиғини “зачет”га олиш имкони бўлмасин. Бу ўша айланмадан олинадиган 4 фоиз билан қўшилган қиймат солиғи 6 фоиз ўртасида деярли ўзгариш йўқ. Бу – солиқ тўловчиларга кўникма ҳосил қилади, ҚҚСга ўтдим деган тушунча бўлади.

Яъни тадбиркорга бугунги тўлаб турган солиғи қулай бўладиган бўлса, унга бирданига сезиларли фарқ бўлган бошқа солиқ турини белгилаб бериб ҳаммани шунга ўтишга мажбурласак, тадбиркор осонроқ йўлини қидиришни бошлайди. Агар солиқ тўлаш солиқ тўловчига қийинлик қилса, у, албатта, камайтириб тўлаш йўлларини қидиришни бошлайди

4 фоизлик айланмадан солиқ ўрнига 6 фоизлик ҚҚСга ўтсак, ўз-ўзидан 1 миллиардлик поғона унутилади. 10 миллиард бўлса ҳам, 100 миллиард бўлса ҳам ўша имтиёзли ставкада 6 фоиз тўлайверади. Уни ҳисобга олиш имкони бўлмайди, лекин мен 6 фоиз ставкадан кимгадир реализация қиладиган бўлсам, мендан харид қилиб олган ўша 6 фоизлик ҚҚСнинг ўзини ҳисобга олаверади. Уёғи занжир узилмасдан кетаверади. Сабаби, менга келиб тушган пул ёки мен реализация қилган ёки чекимда кўрсатилган сумманинг 6 фоизини бюджетга тўлаб юбораман, бўлди. Мисол учун менда 94 фоиз қолади, уни ҳеч ким ҳисоб-китоб қилмайди.

Ҳозирги ҳолатда қанақа? Мен ҚҚС тўлаганимда бюджетга тўламайман-да, мен харид қилаётганда контрагентга тўлаб бераман. Энди мен контрагентим у ҚҚСни бюджетга тўлаб берадими-йўқми, мен назорат қилишим керак.

Бундан ташқари, ҚҚСдан ташқари ўша сотиб олган харажатимнинг энди фойда солиғи бор. Бизда фойда солиғини ҳисоблаганда тушум билан харажат ўртасидаги фарқ – фойда солиғи базасини ташкил этади. Мен ўша қилган харажатим иқтисодий оқланганми-йўқлигини ҳам ўзим назорат қилишим керак. Яъни эртага фойда солиғини тўлаётганда ҳисоботда кўрсатган харажатимни иқтисодий тарафдан оқланганини исботлаб беришим керак. Бу бир қатор ноқулайликларни юзага келтиради.

Тўлиқ суҳбатни Kun.uz'нинг YouTube каналида томоша қилишингиз мумкин.