Нега марказий банклар рекорд суръатларда олтин сотиб олмоқда?

Охирги йилларда олтин билан нималар бўлди?

The New York Times маълумот беришича, 2022 йилда Россиянинг Украинага босқинидан кейин АҚШ ва Евроиттифоқ давлатлари Россия Банкининг асосан доллар ва еврода жойлаштирилган қарийб 300 миллиард долларлик захираларини музлатиб қўйган. WGC маълумотларига кўра, бунинг ортидан 2022–2024 йилларда марказий банклар ўз захираларига ҳар йили 1000 тоннадан ортиқ олтин қўшиб борган.

2026 йил январида олтиннинг бир унцияси 5405 долларгача кўтарилиб, тарихий максимумга етди, биринчи чорак бўйича ўртача нарх эса 4873 долларни ташкил этди - бу рекорд даражадаги чораклик кўрсаткич ҳисобланди. Май ойи бошларига келиб нархлар бир унция учун 4500 доллар атрофида бўлди.

Gold Demand Trends Q1 2026 ҳисоботига кўра, жаҳонда олтинга бўлган умумий талаб (биржадан ташқари бозорни ҳам ҳисобга олганда) ўтган йилга нисбатан 2% га ошиб, 1231 тоннани ташкил этди. Пул ифодасида эса умумий талаб 193 миллиард долларга етди.

Нега марказий банклар олтин улушини оширмоқда

Россия валюта захираларининг бир қисми музлатиб қўйилиши марказий банкларнинг хорижда жойлаштирилган валюта активлари санкциялар орқали блокланиши мумкинлигини кўрсатди. WGC таҳлиллари ва The New York Times нашри материалларида олтин бошқа бир давлат ёки банкнинг мажбурияти ҳисобланмайдиган актив деб таърифланади, шунинг учун у бундай хатарларга камроқ дучор бўлади.

2010 йилдан бошлаб марказий банклар умумий ҳисобда олтиннинг нетто-харидорларига айланиб, унинг захиралардаги улушини ошириб боришди, 2022 йилдан кейин эса бу жараён янада тезлашди. WGC маълумотларига кўра, 2026 йилда Яқин Шарқдаги уруш қўшимча омил сифатида таъсир қилди: 28 февралда АҚШ ва Исроилнинг Эронга зарбалари ортидан олтин нархи тарихий максимумларни янгилади.

NYT санаб ўтган марказий банклар мотивлари орасида қуйидагилар бор:

• захираларни инфляциядан сақлаш;
• инқироз вақтида захиранинг бир қисмини тезда сотиш имконияти;
• активларнинг санкциялар сабабли блокланиш хатарини пасайтириш.

Полша, Чехия ва Туркиянинг олтинга нисбатан ёндашуви нимаси билан фарқ қилади

Полша Миллий банки сўнгги йилларда олтин захирасини сезиларли даражада оширди: 2026 йил мартида у 580 тоннани ташкил этди, 2022 йилда эса 228 тонна эди. Банк мақсад 700 тонна олтин эканлигини эълон қилди.

Регулятор раҳбари Адам Глапинский ёзма жавобларида захираларни диверсификация қилишнинг аҳамиятини таъкидлаб, олтинни «глобал даражада ликвид, универсал тан олинган ва ҳеч кимнинг мажбурияти ҳисобланмайдиган актив» деб атади.

Чехия Миллий банки, бошқарув аъзоси Ян Кубичек сўзларига кўра, уч йил аввал олтин захирасини 2028 йилгача 10 тоннадан 100 тоннагача оширишга қарор қилган. 1990-йилларда Чехия олтинларини сотиб юборган ва фақат эсдалик тангалар учун минимал миқдорни қолдирганди, бироқ молиявий инқироз ва 2022 йилги воқеалардан кейин бу муносабат ўзгарди.

Туркия олтиндан бошқача тарзда фойдаланади. Марказий банк ва WGC ҳисоботларига кўра, 2026 йил 28 февралдан кейин Туркия расмий сектори 120 тоннадан ортиқ олтинни сотган ёки лизингга берган. NYT ёзишича, бу операциялардан мақсад — юқори инфляция ва иқтисодиёт бўйича заиф кутилмалар фонида қадри тушаётган лирани қўллаб-қувватлаш.

Ўзбекистон чорак давомида дунёда олтиннинг иккинчи йирик харидорига айланди

Gold Demand Trends Q1 2026 марказий банклар бўлими ҳисоботига кўра, Ўзбекистон Марказий банки 2026 йилнинг биринчи чорагида олтин захирасини 25 тоннага оширган. Бу кўрсаткич бўйича Ўзбекистон Полшадан кейин (31 тонна) дунёда иккинчи ўринни эгаллаган. Хитой Халқ банки бу давр ичида захирасига 7 тонна олтин қўшган.

WGC баҳолашига кўра, чорак якунига келиб Ўзбекистон Марказий банкининг олтин захираси 416 тоннага етди ва умумий захираларнинг қарийб 87%ини ташкил этди. Захиралар бўйича маҳаллий маълумотларга кўра, мамлакатнинг умумий халқаро захиралари ҳажми 2026 йил апрел ойи бошида 69 миллиард долларга яқин бўлган.

Ўзбек ва халқаро оммавий ахборот воситалари маълумотларига кўра, Ўзбекистон 2025 йилда олтиннинг энг йирик экспортчилари қаторига кирган: олтин экспорти 9,9 миллиард долларга яқин даромад келтирган. 2026 йил бошида нархлар ўсиши ва захиралар тузилмасининг ўзгариши фонида статистикада олтин экспорти камайгани ва Марказий банк балансида металл ҳажмининг ошгани қайд этилмоқда.

Ўзбекистон захиралари ҳақидаги қатор мақолаларда шундай схема мавжудлиги айтилади: Марказий банк маҳаллий ишлаб чиқарувчилардан, биринчи навбатда Навоий кон-металлургия комбинатидан олтинни жаҳон бозори нархида сотиб олади ва ҳисоб-китоб сўмда амалга оширилади.

Марказий банк раиси Тимур Ишметов чиқишларида қайд этишича, олтин нархи кўтарилганида ишлаб чиқарувчиларнинг даромадлари ва солиқ тушумлари ортади, регулятор эса металлни сотиб олиш орқали бир вақтнинг ўзида валюта бозоридаги ликвидликни бошқаради.

Марказий банкларнинг олтин сотиб олиши ва олтин нархи борасида нималар кутилмоқда

Gold Demand Trends Q1 2026 шарҳига кўра, WGC 2026 йилда марказий банклар олтиннинг нетто-харидорлари бўлиб қолишини, йиллик харид ҳажми эса 2025 йил даражасига яқин бўлиши (тахминан 700–900 тонна оралиғида)ни кутмоқда. Ҳисоботда геосиёсий вазият ва санкциялар билан боғлиқ хатарлар талабни қўллаб-қувватловчи асосий омиллар сифатида кўрсатилган.

2026 йилнинг биринчи чорагида Central Banking Publications ва HSBC томонидан захира менежерлари орасида ўтказилган сўров марказий банкларнинг учдан бир қисмидан кўпроғи олтин захираларини оширишни режалаштираётгани, қолганлари эса ҳозирги ҳажмни сақлаб қолиш ниятида эканлигини кўрсатди. Сўров иштирокчилари 2026 йил охирига бориб олтин нархи бир унцияси учун тахминан 5200–5300 доллар атрофида бўлиши мумкинлигини тахмин қилишган.

Ўзбекистон учун WGC маълумотлари билан тасдиқланган фактлар шуни англатадики, мамлакат аллақачон марказий банклар орасида олтиннинг энг йирик эгалари гуруҳига кирган ва сўнгги чорак якунлари бўйича энг йирик харидорлар қаторида.