Россия иқтисодиётида қисқариш. Прогнозлар ҳам ижобий эмас

2026 йил 1-чорагида Россия ялпи ички маҳсулоти ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 0,2 фоизга қисқарди. Бир неча кун олдин ҳукумат жорий йилги ўсиш прогнозини 1,3 фоиздан 0,4 фоизгача пасайтирган эди. Бу – ўтган йилги 1 фоизлик ўсишдан ҳам пастроқ. “Геосиёсат” дастурида таҳлилчилар Абдували Сойибназаров ва Шуҳрат Расул бунинг сабаблари ҳақида сўз юритди.

— Россия ҳукумати нега иқтисодий ўсиш прогнозини уч баробарга туширди?

Абдували Сойибназаров: Аввало, асосий сабаб сифатида Ғарб санкциялари ва экспорт чекловларини кўрсатиш мумкин. 2022 йилгача Россия асосан Европа Иттифоқи давлатлари билан йирик савдо алоқаларига эга эди ҳамда нефт-газ экспортининг катта қисмини юқори бозор нархларида айнан Европага сотиб келган.

Ҳозир эса Россия экспорт йўналишларини Осиё ва қисман Африка давлатларига буришга мажбур бўлди. Бугунги кунда унинг асосий ҳамкорлари орасида Хитой, Ҳиндистон, Ветнам ва бошқа айрим давлатлар бор. Бироқ Россия эндиликда энергия ресурсларини аввалгидек юқори ва қулай нархларда сота олмаяпти. Натижада экспортдан олинаётган фойда ҳам сезиларли даражада камайган.

Бундан ташқари, технологик импортга қўйилган чекловлар узоқ муддатли иқтисодий ўсишни секинлаштирмоқда. Ғарб томонидан жорий этилган кўплаб санкция пакетлари Россия иқтисодиётига босқичма-босқич таъсир кўрсатмоқда.

Яна бир муҳим омил – юқори фоиз ставкалари. Инфляцияни жиловлаш мақсадида Россия Марказий банки қайта молиялаш ставкасини юқори даражада ушлаб турибди. Бу эса бизнес учун кредитларни қимматлаштиради ва иқтисодий фаолликнинг пасайишига олиб келади.

Тадбиркорлар учун инвестиция қилиш ва ишлаб чиқаришни кенгайтириш тобора мураккаблашмоқда. Шунингдек, мамлакатда малакали ишчи кучи тақчиллиги ҳам кучайган. 2022–2023 йиллардаги ҳарбий сафарбарлик даврида кўплаб юқори малакали мутахассислар, айниқса IT соҳаси вакиллари хорижга чиқиб кетди. Бу ҳолат Россиянинг технологик ва иқтисодий салоҳиятига салбий таъсир кўрсатмоқда.

Умуман олганда, санкциялар, экспорт даромадларининг қисқариши, юқори фоиз ставкалари ва малакали кадрлар оқими Россия иқтисодий ўсиш прогнозининг кескин пасайишига сабаб бўлаётган асосий омиллар ҳисобланади.

Шуҳрат Расул: Аслида 1,3–1,4 фоизлик иқтисодий ўсишнинг ўзи ҳам макроиқтисодиёт нуқтайи назардан жуда паст кўрсаткич ҳисобланади. Айрим иқтисодчилар бундай ўсишни реал ривожланиш эмас, балки статистик хатолик даражасидаги кўрсаткич сифатида баҳолайди. Яъни 1 фоиз атрофидаги ўсиш иқтисодиётда сезиларли ижобий ўзгариш борлигини англатмайди.

Бундан ҳам муҳимроқ масала – Россия бюджети билан боғлиқ вазиятдир. 2026 йил якунига қадар бюджет камомади 3,8 триллион рубл бўлиши прогноз қилинган эди. Бироқ йилнинг биринчи чораги якунидаёқ бу кўрсаткич қарийб 5,9 триллион рублга етди. Доллар ҳисобида бу тахминан 90 миллиард долларга тенг.

Яъни ҳукумат бир йил учун режалаштирган дефицит ҳажми биринчи чоракнинг ўзидаёқ деярли икки баробарга ошиб кетмоқда. Олдинда эса яна уч чорак бор. Агар шу тенденция давом этса, йил якунига келиб бюджет камомади 20 триллион рублдан ошиши мумкин. Бу эса Россия молиявий тизими учун жиддий хавф туғдиради.

Вазиятни қисман юмшатиши мумкин бўлган асосий омиллардан бири – нефт нархининг кескин ошишидир. Агар Яқин Шарқдаги кескинлик, хусусан Эрон, АҚШ ва Исроил ўртасидаги қарама-қаршилик давом этса, нефт нархи юқорилаши мумкин. Бироқ кўпчилик энергетика бозори таҳлилчилари баррел нархи 200 доллардан ошиш эҳтимолини жуда паст деб баҳоламоқда. Сўнгги воқеалар ҳам буни тасдиқлаяпти.

Айрим экспертлар нархлар 120 долларгача кўтарилиши мумкинлигини тахмин қилган эди, аммо амалда нарх қисқа муддат 114 долларгача чиқиб, яна пасайди. Демак, бозорда ҳозирча кескин ва узоқ муддатли сакраш кузатилмаяпти.

Шу билан бирга, АҚШ, Хитой ва Япония каби давлатларнинг стратегик нефт захиралари камайиб бормоқда. АҚШ нархларнинг кескин ошиб кетишини жиловлаш учун захираларининг бир қисмини бозорга чиқарди. Хитой ва Японияда ҳам захиралар қисқармоқда. Аммо можаро бошланганига қарийб 70 кун бўлганига қарамай, стратегик захираларнинг камайиши ҳали критик даражага етгани йўқ.

АҚШ ва Эрон узоқ муддатли уруш олиб бориш имконияти чекланган. Эрон ички иқтисодий босим ва озиқ-овқат муаммоларига дуч келмоқда. АҚШда эса узоқ давом этадиган уруш сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан маъқул эмас.

Шу сабабли Доналд Трампнинг узоқ муддатли ҳарбий можарони давом эттиришдан кўра, сиёсий натижани “ғалаба” сифатида кўрсатиб, кейинчалик кескинликни камайтиришга ҳаракат қилиши эҳтимоли юқори деб баҳоланмоқда. Натижада нефт нархининг узоқ муддат 200 доллардан юқори даражада қолиш эҳтимоли ҳозирча жуда паст кўринмоқда.

Суҳбатни YouTube’даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.