Арманистон ҳукумати геосиёсий курсини ўзгартириш учун халқдан мандат олди — сиёсатшунослар

Арманистондаги навбатдаги сайлов мамлакат ичидаги ҳокимият учун курашдан кўра каттароқ маънога эга бўлди: сайлов натижалари Ереваннинг Москва билан муносабатлари совуқлашуви ва Ғарбга яқинлашиш жараёни давом этишини кўрсатди.

Мавзу юзасидан Kun.uz'нинг “Геосиёсат” дастурида сиёсий таҳлилчилар Жаҳонгир Акрамов ва Камолиддин Раббимов шарҳи.

— Арманистондаги сайлов натижаси нимани англатади ?

Жаҳонгир Акрамов: Аввало, бу сайловнинг энг муҳим натижаси шундан иборатки, Арманистондаги сиёсий ва геосиёсий трансформация жараёни амалда якунига етди. Арманистон жамияти ташқи босимлар ва собиқ метрополия таъсирига қарамай, танлаган сиёсий йўлидан қайтмади. Халқ 2021 йилда, Қорабоғдаги мағлубиятдан кейин ҳам, Никол Пашинянни қўллаб-қувватлаган эди. Бу сафар ҳам сайловчилар унга ишонч билдирди.

Иккинчи муҳим жиҳат – сайловнинг геосиёсий мазмунидир. Бу нафақат ички сиёсий кураш, балки Жанубий Кавказдаги кучлар мувозанатига таъсир кўрсатадиган танлов ҳам бўлди. Моҳиятан, сайлов Россия ва Ғарб ўртасидаги стратегик йўналиш масаласида халқнинг позициясини намоён этди. Албатта, Пашиняннинг ғалабаси ички сиёсий омиллар билан ҳам боғлиқ, бироқ ташқи сиёсат нуқтайи назаридан энг муҳим хулоса шуки, Россиядан узоқлашиш ва мустақил ташқи сиёсат юритишга интилаётган Арманистон ҳукуматининг йўли сайловчилар томонидан тасдиқланди.

Бу эса камида яқин беш йил давомида амалдаги ҳукумат олиб бораётган сиёсат давом этишини англатади. 2022–2023 йиллардан бошлаб шаклланган тенденциялар сақланиб қолади ва бу Жанубий Кавказда янги сиёсий тизимнинг шаклланишига хизмат қилади. Бу жараённи британиялик тарихчи ва сиёсатшунос Томас Де Уал (Thomas de Waal) таъбири билан айтганда, Жанубий Кавказда энди аввалгидек икки асосий ташқи куч маркази – Россия ва Ғарб қарама-қаршилиги ҳукмрон эмас.

Минтақа тобора мултиполяр тус олмоқда. Эндиликда Россия билан бир қаторда Туркия, АҚШ, Европа Иттифоқи, Эрон, Ҳиндистон, Хитой ва араб давлатлари ҳам мустақил геосиёсий ўйинчилар сифатида иштирок этмоқда. Бу эса Россиянинг минтақадаги аввалги устун мавқейи сезиларли даражада заифлашганини кўрсатади.

Сайлов натижаларига келсак, Никол Пашинян бошчилигидаги Фуқаролик келишуви партияси 49,8 фоиз овоз олди. Унинг асосий рақиби – россияпараст тадбиркор Самвел Карапетян билан боғланган сиёсий куч 23,3 фоиз овоз тўплади. Арманистоннинг иккинчи президенти Роберт Кочарян билан боғлиқ сиёсий куч эса 9,9 фоиз натижа қайд этди. Шунингдек, “Фаровон Арманистон” партияси парламентга кириш учун зарур бўлган 4 фоизлик тўсиқдан ўта олди.

Қизиғи шундаки, Пашиняннинг парламентдаги устун мавқейини маълум маънода унинг сиёсий рақиби бўлган собиқ президент Саргасян даврида қабул қилинган конституциявий ўзгаришлар таъминлади. Маълумки, Саргасян президентлик муддатлари тугагач ҳам ҳокимиятни сақлаб қолиш мақсадида мамлакатни президентлик тизимидан парламент бошқаруви тизимига ўтказган эди. Шу ислоҳотлар доирасида сайлов тизими ҳам ўзгартирилди. Натижада парламентдаги ўринлар партиялар олган овоз улушига мутаносиб тақсимланса-да, энг кўп овоз олган сиёсий куч қўшимча устунликка эга бўладиган механизм жорий этилди. Шу сабабли “Фуқаролик шартномаси” партияси 50 фоиздан камроқ овоз олганига қарамай, парламентда мутлақ кўпчиликни қўлга киритди ва ҳукуматни мустақил шакллантириш имкониятини сақлаб қолди.

Маълум маънода, бу – Пашинян учун Саргасян давридан қолган кутилмаган сиёсий мерос бўлди.

Бироқ сайловларнинг энг муҳим хулосаси бошқа. У ҳам бўлса, Россиянинг Арманистон ички сиёсатига таъсир ўтказиш имкониятлари аввалгидек самарали ишламаётганидир.

Москва узоқ йиллар давомида постсовет ҳудудида иқтисодий, сиёсий ва савдо воситаларидан босим механизми сифатида фойдаланган. Масалан, айрим давлатларга нисбатан импорт чекловлари жорий этилган, айрим маҳсулотларнинг Россия бозорига кириши мураккаблаштирилган. Аммо Арманистондаги сўнгги сайлов натижалари бундай босим усуллари жамиятнинг геосиёсий танловини ўзгартиришга етарли бўлмаётганини кўрсатди.

Камолиддин Раббимов: Парламент республикасида ҳукуматни халқ томонидан сайланган парламент шакллантиради. Парламентда энг кўп ўрин олган партия ёки партиялар коалицияси ҳукумат тузади ва мамлакатни бош вазир бошқаради. Бу тизим президентлик бошқарувидан фарқ қилади. Масалан, Ўзбекистон, Қозоғистон ёки Қирғизистонда президент марказий сиёсий фигура ҳисобланса, Арманистонда парламентар республика сифатида асосий ижро ҳокимияти бош вазир қўлида жамланган.

Сўнгги сайлов натижаларига кўра, Никол Пашинян бошчилигидаги сиёсий куч парламентда етарли кўпчиликни қўлга киритди ва ҳукуматни мустақил шакллантириш имкониятини сақлаб қолди. Бу натижа бир неча муҳим сиёсий хулосаларни англатади. Аввало, Арманистон жамияти Россияга қарамликни босқичма-босқич камайтириш сиёсатини қўллаб-қувватлади. Мамлакат сўнгги йилларда Евросиё иқтисодий иттифоқидан узоқлашиш ва Ғарб билан алоқаларни кучайтириш йўлидан бормоқда.

Шунингдек, Арманистон амалда Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти (КХШТ) фаолиятидаги иштирокини музлатиб қўйган. Мамлакат ҳарбий машғулотларда қатнашмаяпти ва ташкилот билан муносабатларни босқичма-босқич қисқартирмоқда. Сайлов натижалари бу йўналиш давом этишини кўрсатмоқда.

Пашинян ҳукумати ташқи сиёсатда прагматик ёндашувни илгари сурмоқда. Бу, аввало, Озарбойжон билан якуний тинчлик келишувига эришиш ва Туркия билан муносабатларни нормаллаштириш ниятида намоён бўлмоқда.

Ҳозирча Арманистон ва Озарбойжон ўртасида тўлиқ тинчлик шартномаси имзоланмаган бўлса-да, томонлар музокараларни давом эттирмоқда. Озарбойжоннинг асосий талабларидан бири – Арманистон Конституциясидаги Қорабоғга оид даъволарни бартараф этиш ҳисобланади. Пашинян бу масалани референдум орқали ҳал қилиш имкониятини кўриб чиқмоқда.

Туркия билан муносабатларда ҳам сезиларли ўзгаришлар кузатилмоқда. Олдинги ҳукуматлар даврида тарихий масалалар, хусусан, арманлар геноцид деб атайдиган воқеалар туфайли икки давлат ўртасидаги алоқалар кескин совуқлашган эди. Пашинян эса тарихий баҳсларни четга суриб, амалий манфаатларга асосланган сиёсат юритишга интилмоқда. Унинг позицияси оддий: географияни ўзгартириб бўлмайди, Озарбойжон ҳам, Туркия ҳам Арманистоннинг қўшниси бўлиб қолади. Шунинг учун можароларни эмас, ҳамкорлик имкониятларини излаш керак.

Бу ёндашув транспорт ва логистика лойиҳаларига муносабатда ҳам яққол кўринмоқда. Хусусан, Зангезур йўлаги ва Ўрта коридор масаласида Арманистон аввалгига қараганда анча прагматик позицияни эгаллай бошлади. Бугунги кунда Хитойдан Европага юк ташишда Ўрта коридорнинг аҳамияти ортиб бормоқда. Агар минтақавий транспорт йўлаклари тўлиқ ишга тушса, Арманистон транзит мамлакат сифатида жиддий иқтисодий даромад олиш имкониятига эга бўлади.

Бир сўз билан айтганда, ушбу сайлов натижалари Арманистоннинг Россия марказидаги геосиёсий орбитадан аста-секин чиқиб, Ғарб билан яқинлашиш, қўшнилари билан муносабатларни нормаллаштириш ва иқтисодий манфаатларга асосланган прагматик ташқи сиёсатни давом эттириш йўлини танлаганини тасдиқлади.

Суҳбатни YouTube'даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.