«Hojatxona inqilobi» amalda ham böldimi? Yana öşa ölmas mavzuga qaytib
|15:55 / 17.02.201988 2039 min
Hojatxonalar masalasida köp va xöb yozildi. 2018 yil boşida Turizmni rivojlantiriş davlat qömitasi taşabbusi bilan Özbekistonda mamlakatimiz fuqarolari va xorijiy mehmonlar uçun sayohat davomida yanada qulay şart-şaroitlar yaratiş maqsadida hojatxona xizmatini takomillaştiriş böyiça keskin islohotlar ötkazilişi rejalaştirilayotgani ma'lum qilindi. Avvalo xorijiy sayyohlar, öz xalqimiz uçun qulay hojatxonalar juda kamligi tan olindi va masala yeçimi yuzasidan qator çora-tadbirlar rejasi işlab çiqildi. Hojatxona qurib işga tuşirganlarga bir qança soliq imtiyozlari taklif qilindi. Yurtimizda endi «Hojatxona inqilobi» röy beradigandek edi. Ammo hanuz bir joyda depsinib turgandekmiz.
Bekobod tumani, Zafar şaharçasi, 2017 yil. Foto: KUN.UZ
Hojatxonalar muammosi nafaqat bizda, balki butun dunyoda murakkab muammolardan biri hisoblanadi.
Özbekiston
Dastlab dunyoni qöyaturamizda, özimizdagi ahvol töğrisida gaplaşamiz. Oddiy misol, şaharlarni boğlovçi katta yöllar yoqasida teskari qarab hojatini çiqarayotgan odamlarga albatta közimiz tuşadi. Avval bunday holat faqat uzoq yöllarda kuzatilardi, hozir yirik şaharlarda, hatto poytaxtda ham «yöl çetiga ötiş» odat tusiga kirmoqda.
Yöllar çetlariga hojatxonalar quriş masalasi bir neça marta kötarildi va yana öşança marta unutildi. Yoqilği quyiş şoxobçalari, dökonlar ham heç bölmasa öz xaridorlari uçun sifatli xizmatni yölga qöyişni öylamadi, öylaganlari, amalga oşirganlari ham bizning «öta kuçli madaniyatimiz» tufayli qöllarini yuvib qöltiqqa urdilar. Işlab turganlariga ham servis nolga yaqin bölgani holda durustgina pul tölanadi. Mayli, şularning ham boriga şukr, harqalay jonga oro kiradi. Lekin ular juda kam.
Misollarga e'tibor bering:poytaxtdagi Oybek metrosidan «Şahrisabz» köçasi böylab Mustaqillik maydoniga qadar boraylik. Maqsad yagona — hojatxona topiş! Ammo köçalar gavjum, obod, katta-katta binolar bisyor, ammo öşa kiçkinasi yöq. Yoki Bunyodkor köçasi böylab Çilonzor metrosidan Novza metrosiga qadar 3 kilometrga yaqin masofada birorta hojatxona uçratmaysiz. Göyoki bunday maskan şahar qiyofasini buzadigandek. Xöş, şahar qiyofasini hojatga zarurati tuğilganlar majburiyatdan buzişmaydimi? Bu hali davlatimiz markazi bölgan poytaxtdagi ahvol. Viloyatlardagi vaziyatni tasavvur qiliş muşkul emas.
Mavzuga oid
Özbekistonda bu muammo böyiça alohida tadqiqot olib borilgani, rasmiy ma'lumotlar çop etilganidan bexabarmiz. Bir qaraşda muammo u qadar yaqqol közga taşlanmasa-da, qilinadigan işlar hali köp. Qişloq hududlarida hamon çuqurlar şaklidagi hojatxonalardan foydalaniladi, ayrimlari oqar suv havzalariga ulab yuborilgan, «oçiq osmon osti»dan hojatxona örnida foydalanişdan ham töliq voz keçilmagan. Tumanlarda, hatto viloyat markazlarida ham markaziy kanalizatsiya tizimida muammolar bor, suv ta'minoti past darajada. Tibbiyot tizimi yetarli rivojlangani, har qanday yuqumli kasalliklarning köpayişiga jiddiy qaralişi tufayli bu muammo ortidan kelib çiqişi mumkin bölgan asoratlargina jilovlab turiladi.
Alohida masala – hojatxonadan foydalaniş madaniyati.
Bu muammo yaxlit qaralganda qars ikki qöldan çiqayotgani yaqqol közga taşlanadi. Bizda jamoat hojatxonalari yöq hisobi, borlaridan ham lozim darajada foydalana olmaymiz, kirib çiqarkanmiz, özimizdan keyingi ahvolni faqat özimiz bilamiz.
Buni bir misol bilan tuşuntiriş mumkin. Yangi masjidlar qurilmoqda, mavjudlari ta'mirlanmoqda. Ularda birinçi navbatda va qurilişi zarur bölgan bino tahoratxonalardir. Yangi masjid, yangi tahoratxona. Kirganingizda bahri-dilingiz oçiladi. Har qadamda hojatxonadan foydalaniş odobi haqida e'lonlar osilgan. Ammo masjid xodimlari har qança harakat qilişmasin, ortimizdan tozalaşmasin, köp ötmay har qanday tahoratxonani abgor holatga keltiramiz qöyamiz.
Aslida bor hojatxonalarni ham badböy qilayotgan, özidan keyin birovni yaqinlaştirmay qöyadigan, bu jarayonga faqat burun jiyiradigan holat degan tuşunçani ongimizga singdirib olgan sizu biz emasmi?! Turizm böyiça katta islohotlar amalga oşirilmoqda. Özbekiston umumiy uyimiz deymiz, uyimizga köp sonli va obröli mehmonlar kelişmoqda. Xöş, ularni qanday kutib olamiz? Qanday jihatlar bilan mehmonlar yodida qolamiz?! Davlat hojatxonalar muammosiga jiddiy kirişgudek bölsa, biz ularni lozim darajada saqlay olamizmi?
Özimizku birorta bunday maskan qurişni, işga tuşirişni xayolimizga ham keltirmaymiz. Ammo boridan töğri foydalana bilişni ham boplaymiz. Jamoat hojatxonalarining kiriş eşigidan tortib eng içki xonasigaça, suv saqlagiç bakigaça turli-tuman ogohlantiruvçi yozuvlar ilib taşlangan: «Iflos qilmang!», «Suvni haydang!», «Qoğozni çelakka taşlang!», «Pista çaqmang», «Nos tuflamang!», «Çekmang!»... Darvoqe, çekuvçilar!.. O, bu endi alohida mavzuning içidagi alohida mavzu. Çekiş va hojat jarayonini uyğunlaştira bilgan, özi har ikki «lazzat»dan bahra olgani yetmaganday, ketganidan söng qoldirgan hidiga suvarak ham mast bölib ağdariladigan bunday insonlar qanday paydo böladi, qayerdan keladi, bunisi endi rosa katta savol.
Dunyo – «Butunjahon hojatxona taşkiloti»
Ha, aynan mana şunday tuzilma bor va u juda jiddiy taşkilot hisoblanadi. Singapurda asos solingan «Butunjahon hojatxona taşkiloti» aynan mana şu masala bilan dunyo miqyosida şuğullanadi va ularning tadqiqotlari hayratga soladi.
Yigirma birinçi asrga kelib ham qaşşoq davlatlarda qişloqlar qolib, butun bir şaharlar ham markaziy kanalizatsiya tizimiga ega emas va davlatlarning iqtisodiy ahvoliga köra yaqin yillarda ega bölmaydi ham. Insonlar esa yaşaşda davom etadi, ulardagi tabiiy jarayonlar ham töxtab qolmaydi, albatta. Va şusiz ham abgor hududlar yana inson organizmidan çiqayotgan çiqitga botib ketaveradi.
2015 yilda BMT oçiq osmon ostida hojat çiqarişga butunlay barham beriş böyiça çaqiriq bilan çiqqan. Bunga yetarli asoslar bor. Hindiston, Bangladeş, Keniya, Haiti, Serra-Leone kabi davlatlarda milliardlab odamlar yetarli şaroit yöqligi tufayli köçalardan hojat çiqaradi. Bu atrof-muhit, tozalikka ta'sir qilmay qolmaydi.
Ma'lumot uçun:Har yili antisanitar holat, zararli suv ortidan kelib çiqqan kasalliklar tufayli 1,5 million nafarga yaqin bola nobud böladi. Mazkur holat hojatxonalar muammosiga uzviy boğliq. Bu bezgak, qizamiq va OITS kabi kasalliklar tufayli yuz beradigan ölimlar soni jamlanganida hosil böladigan raqamdan ham köproqdir!
Köp davlatlarda qizlar hayz körişdagi noqulayliklar, hojat çiqariş uçun şaroit yöqligi kabi sabablar tufayli maktabga umuman borişmaydi. Ayniqsa, Hindistonda katta aholi punktlarida ham hojatxonalarning umuman yöqligi asrlardan buyon muammo bölib kelmoqda. Köçalardan hojatxona sifatida foydalaniş odat tusiga kirib qolgan, bunga qarşi kuraşda inglizlarning jazo qöllaşi-yu, sabr bilan saboq berişlari ham, Maxatma Gandining «Sanitariya biz uçun mustaqillikdan muhimroq!» degan iztirobli undovi ham kerakli natijani bermagan. Hindistonda hamon bu odatdan voz keçilmayapti.
1,33 milliard odam yaşovçi bu davlatda aholining deyarli yarmi (dahşatli raqam) yo töğri kelgan oçiq joy yoki oddiy va iflos çuqurlardan hojatxona örnida foydalanadi. Qişloq aholisining 72 foizi yaşaş uçun minimal şaroitga ham ega emasligi hisoblab çiqilgan. Muammo ortidan çiqib kelgan asoratlar ham juda jiddiy – 2015 yilning 4 iyulida 17 yoşli qiz köçada hojat çiqarişga uyalgan, ota-onasi esa özlarining asriy odatidan voz keçmagan holda hojatxona qurişmagan. Bu esa qizning öz joniga qasd qilişiga sabab bölgan. Uttar-Pradeş ştatidagi ikki ösmir qiz keçasi tabiiy ehtiyoj tufayli köçaga çiqqan va bir guruh zöravonlar tomonidan zörlanib, osib öldirilgan.
2012 yil statistikasiga köra, dunyo böyiça 1 milliard odam muntazam ravişda oçiq osmon ostidan hojatxona örnida foydalangan va raqam kamaygani yöq. Şu bois, dunyoning eng boy insonlaridan biri Bill Geyts ham insonlarni heç bölmaganda minimal şaroit bilan ta'minlaşga bel boğlagan va uning fondi kiçik hamda arzon hojatxonalar loyihasi yeçimi uçun 5 mln dollar mablağ ajratgani, buning uçun dunyoning yetakçi tadqiqot markazlari öz takliflarini kiritganlari bejiz emas.
Xulosa qisqa – inson öz umrining taxminan 6 oyini hojatxonalarda ötkazadi. Uyat hisoblangan bu jarayonga sarflagan vaqtimiz sanatoriy yoki kurortda dam olişimiz, aksariyat yaqin qarindoşlarimiz bilan birga ötkazgan onlarimizdan ham köproq.
