«Nima uçun Afğonistonga elektr energiyasi sotamiz?» - Energetika vaziri örinbosari bilan suhbat

Biz ham ana şu yönalişda işlaşimiz lozim. Masalan, hozir şu darajaga yetdikki, quyoş va şamol energiyasini işlab çiqaruvçilarni faqat tanlov asosida bozorimizga kiritamiz, ya'ni talabgor köp. Endi ulardan qaysi birigadir noqulay hududdan kam maydon bersak, tabiiyki mahsuloti tannarxi oşib ketadi va raqobatga doş bera olmaydi, qulay, ya'ni quyoşli hududdan katta maydon ajratsak, öz-özidan narxlar tuşadi. Islohotlardan ana şunday teng imkoniyatlar yaratiş maqsadlari ham közlanadi.

– Yunusobod tumanida sinov tariqasida joriy qilingan tariflaş tartibi qanday natijalar berdi? Dastlabki tahlil mavjudmi?

– Bu kiçik bir hududda sinov tariqasida joriy qilindi va bemalol aytiş mumkinki özining ijobiy samarasini berdi. Sababi elektr energiyasiga ma'lum limit belgilangan, ortganiga qimmatroq tölaş şart qilib qöyilgan xonadonlarda sarf ança kamaydi. Çunki bozor mexanizmi bu, hamma öz çöntagini öylaşi tabiiy. Şunday ekan, nega butun respublika böyiça qöllaş yölga qöyilmayapti, degan savol tuğilişi mumkin. Bu loyihaning hamma tuşunişi kerak bölgan nozik jihati bor. Özbekiston faqat poytaxt yoki boşqa yirik şaharlardangina iborat emas. Aytaylik, Toşkent şahri uçun bu loyiha töğri kelişi mumkin, misol tariqasida bir oilaga oyiga 200kVt*soat ijtimoiy narxda, bundan ortgani uçun tijoriy narxda haq undirsak. Limit oilaga yetişi mumkin, ortiqçasini «boylik uçun sarf» deylik, ya'ni bundan ortiği zaruriy ehtiyojlar uçun sarflanmagan. Ammo qişloq joylarda vaziyat butunlay boşqaça. Qişda issiqlik tizimi yöq, gaz yöq, kömir, ötin tanqis. Bunday paytda qişloq aholisi nima qiladi? Öşa «svet» bor paytida uyni isitib olişga, ovqatini tayyorlaşga majbur böladi va öz-özidan limitdan ötib ketadi. Xöş, biz bu holatda bir mamlakatning ikki xil şaroitdagi aholisiga bir xil talabni qöya olamizmi? Mana bunisi endi katta savol.

– Aholi soni oşib bormoqda, işlab çiqariş köpaymoqda, energiyaga talab kötarilmoqda. Buni hammamiz bilamiz. Bu ketişda doimiy tanqislik holatiga tuşib qolmaymizmi?

– Menda respublika böylab energiya sarfining har yillik, oylik va hatto kunlik tahlillari mavjud. Ötgan yilning ayni şu kunlari bilan soliştirganda respublika böyiça sarf 6-6,5 foizga oşganini kuzatiş mumkin. Tasavvur qiliş uçun aytaylik, bir yil içida bizga xuddi Surxondaryo kabi bir viloyat qöşilyapti. Ammo tan olaylik, uzilişlar nisbatan kamaymoqda-ku? Albatta, sohada kamçiliklar köp, tanqidga hamişa nişon bölamiz. Lekin yutuqlarimiz ham talaygina. Qator elektrostansiyalarni işga tuşiryapmiz, 2030 yilgaça rejamizni aniq tuzib olganmiz. 2019 yilning özidagi rejalarimiz bilan tanişsak: Namangandagi Töraqörğon elektrostansiyasi – yillik 900 megavatt, Navoiy ikkinçi buğ-gaz elektrostansiyasi – 450 megavatt, Taxiatoş – 230 megavattli birinçi blogi bu yil, 280 megavattlisi 2020 yilning birinçi çoragida işga tuşadi.

Yangi qurilmalar işga tuşiryapmiz, zamonaviy gaz qurilmalar örnatyapmiz, ularning foydali iş koeffitsiyenti 50-55 foiz. Sovetlar paytidagidan qolgan stansiyalarimiz 30 foiz atrofida. Demak tizim yirik modernizatsiyaga muhtoj. Investorlar şuning uçun zarur, ular uçun liberal narxlarni yölga qöyib berişimiz kerak. Islohotlardan maqsad bu tizim orqali daromad qiliş emas, balki xalqimiz, tadbirkorlarimiz ehtiyojini qondiriş. Şunday paytda xalqimizdan ham, işbilarmonlardan ham imkon qadar energiya tejovçi qurilmalardan foydalanişni iltimos qilgan bölardim.

– Ikki yilça muqaddam sohaga oid anjumanlardan birida aholi tomonidan aholi va tadbirkorlardagi katta qarzdorlik, yuzlab milliardlar haqida gapirilib, şu mablağlar undirilsa, investorga ham ehtiyoj qolmasligi aytilgandi? Şundan keyin MIB tuzildi. MIBning faoliyatingizda ijobiy ta'siri böldimi?

– Böldi. Sababi yiğimlar miqdori oşdi, tölov madaniyati yaxşilandi. Eng muhimi, noqonuniy ulanişlar soni keskin kamaydi va bunday holatlar bilan şuğullanuvçi yaxlit taşkilot paydo böldi. Oldin ham qoidalar bor edi, lekin javobgarlikka tortuvçi taşkilot aniq emas, borlarining vakolatlari töliq emasdi. Lekin baribir xalqimiz tölovlar masalasiga jiddiy e'tibor berişlari kerak.

– Köpçilikni qiziqtirgan savol: nima uçun biz elektr energiyasini Afğonistonga sotamiz? Özimizda tanqis bölgan mahsulot, puli tölanmaslik xatari kabi jihatlar hisobga olinmaydimi?

– Bu yerda ikki tomon közlanadi. Siyosiy tomon. Özbekning qadimiy maqoli bor – qöşning tinç, sen tinç. Özbekiston Afğonistonda tinçlik örnatilişi uçun eng köp jon kuydirayotgan davlatlardan biridir. Agar notinçlik kuçaysa, istaymizmi yöqmi, biz hududga qöşimça e'tibor qaratişimiz kerak, ya'ni nimadandir yutganimiz bilan nimanidir yutqazamiz.

Ikkinçisi masalaning iqtisodiy tomoni – Afğonistonga yetkazib berilayotgan elektr energiyasi umumiy işlab çiqarişimizning ikki foizini ham taşkil qilmaydi, ya'ni köp emas. Qolaversa, biz özimiz xarid qilayotgandan qimmatroq narxda sotamizki bu ma'lum miqdorda daromad olib keladi. Köpçilik öylaganidek tölov xatari ham yöq – Afğoniston oyma-oy, öz vaqtida, oldindan tölov qiladi. Töğri, ularda aholidan yiğim körsatkiçi 40 foizni ham taşkil qilmaydi. Lekin donor davlatlar kömagi bilan heç qaçon qarz bölib qolişmaydi.

Bundan taşqari, hozir Surxon–Puli-Xumri yönalişida 201 kilometrli yirik uzatiş liniyalari loyihasi ustida ham işlayapmizki, buning qurilişi bizning işçilarimiz tomonidan amalga oşiriladi. 2022 yilda işga tuşadigan loyihaga kömak beriş uçun Özbekiston tomonidan 45 mln AQŞ dollari miqdorida çegirma beriladi, ya'ni biz bu qurilişidan daromad olmaymiz. Loyiha işga tuşguniça biz kelajakda işlab çiqariş hajmini ham oşiramiz va eksportni köpaytiramiz.

Yana bir jihat – mamlakatimiz öz geografik, geopolitik joylaşuvi böyiça juda qulay davlat hisoblanadi. Kelajakda şunday tizim yaratamizki, energetik xabga aylanib, tranzitdan katta daromad olamiz va muhimi barça mamlakatlar bundan manfaatdor bölişadi.

Abror Zohidov suhbatlaşdi