“Saviyasiz millat özini özi yöq qiladi” – Qozoqboy Yöldoşev

– Yaxşi bir fakt esimga tuşdi. Amerikada turma quriş eng yaxşi samarali biznes hisoblanar ekan. Şuning uçun öşa biznesmenlar tomonidan 11-15 yoşli ösmirlar örtasida har yili sörovnoma ötkazilar ekan. Agar million boladan sörov ötkazilgan bölsa, şuning qançasi “badiiy asar öqimayman” desa, şunça miqdorda qamoqxona qurilar ekan. Bu boğliqlikka e’tibor qilyapsizmi? Ya’ni bugun badiiy asar bilan şuğullanmagan odamlardan, öqimaydigan odamlardan potensial jinoyatçi çiqadi va turmani öşalarning miqdoriga qarab töldirişimiz kerak, degan xulosaga kelişar ekan. Demak bugun bizning özbek millatiga judayam xos bölmagan köp xususiyatlarning, illatlarning paydo bölişiga sabab ana şu biz ildizimizdan uzilib boryapmiz. Çinakam milliy ruhoniy ildiz adabiyot va tilda saqlanadi va özbek özini uning badiiy adabiyotida köradi. Ana şu badiiy adabiyotida körmagan, boşqa özbekning ruhiy dunyosi qanday unsurlardan, tizim va tag tizimlardan iboratligini bilmagan odam özi istamagan holda potensial jinoyatçi bölaveradi. Öşanga qarab, stixiyali tarzda şu tomonga qarab boraveradi. Çunki odamni nojoiz, kelişimsiz xatti-harakatlardan tiyib turadigan qudrat bu ma’naviy dunyodir. Ezgu ma’naviy sifatlardir. Adabiyotning qudrati şundaki, u yaxşi bölinglar, yaxşi bölsalaring yaxşi böladi, degan nasihat bilan emas, balki yomonlikning yomon ekanini körsatib qöyiş bilan, yaxşilikning yaxşi ekanini körsatib qöyiş bilan tarbiyalaydi. U kitobni öqiş bilan odam birdaniga yaxşi bölib qolişi juda qiyindir. Lekin özi xatti-harakat qilayotgan vaqtda, öşa birovlarning siymosida, birovlarning obrazida körgan yaxşilikni öziga singdirsa, yomonlikdan tiyilmoqçi, tiyilmoqqa çorlaydiki, adabiyotning kuçi şunda.

Atrofimiz bugun gadjetlar, zamonaviy texnologiyalar bilan öralgan, bizning örnimizda qaysidir ma’noda sun’iy intellekt fikrlab beryapti va bunga monand tarzda biz rivojlanişimiz örniga, aksinça, biz ularga suyanib qolyapmiz-da, ya’ni sun’iy intellektlar, texnologiyalar insonni qay darajada qoloq qilib qöya oladi?

Men endi bu fikrni unçalik ham qöllamagan bölar edim, çunki özi aslida öşa boyagi sun’iy intellektdan foydalanişning, foydalana bilişning özi uçun ham odam muayyan darajada rivojlangan bölişi kerak. Töğri aytyapsiz, lekin bizning qoloqligimizga texnologiyalar, axborot törlari sabab emas, balki aslida öşa sun’iy intellektni ham odamning intellekti undan balandroq bölib, uni özining ortidan ergaştirişi kerak. Biz endi hozir agar şu ketişda ketsak, sizning gapingizdan kelib çiqadigan ma’no, bu millat sun’iy intellektning yetovida qolib ketadigan bölib qoladi. Biz hali u texnologiyalarning Xudo biladi, bir 100 ming imkoniyatidan neçtasidan foydalanayotgan ekanmiz, lekin texnologiyalar haddan taşqari takomillaşgan, deylik, Amerikaday, Yaponiyaday, Xitoyday, mana bu kun botiş mamlakatlaridagiday joylarda şu kişi boşiga çiqayotgan badiiy asarlarning miqdori, keyin adabiy, adabiy ommaviy jurnallarning miqdori, gazetalar miqdori, oy bitiklarining miqdori avvalgi zamonlardan oşsa oşdiki, kamaygani yöq. Faqat bu bizning yalqovligimiz tufayli va bir 25-30 yillar davomida öqigan, bilimli odamlardan köra öqimagan, lekin uddali odamlar e’tiborda bölgani uçun öqimaslik bir milliy belgiga aylanib qoldi. Bu dunyoda yaxşi yaşaş uçun boşni qotirib öqib ötiriş şart emas ekan, deydigan katta bir avlod şakllandi. Çinakam bilim odamning orzularini töxtovsiz ravişda yuksaltiradi. Orzular moddiy çegaralardan balandroq böladi. Kattaroq orzular, nomus degan, şa’n degan, e’tirof degan tuyğularni yuzaga çiqaradi. Bizning orzularimiz pasayib qoldi. Omon Matjon bundan bir 50 yillar oldin “orzulari böyidan past” deb yozgan edi. Şu orzularimiz deylik anavi qorin töydiriş, yaxşi kiyim kiyiş, maşina miniş, uy solişdan balandroqqa çiqiş kerak böladi. Bir odamning içki dunyosini yuksaltiradigan, odamning, şaxsning boşqa şaxslar tomonidan e’tirofiga sabab böladigan, ana şunday yuksak orzulari bölmagani uçun nihoyatda katta mansablarda turgan odamlar faqat nima qilib bölsa ham boylik töplasam degan darajaga tuşib qoladi. Holbuki ular millatning bugungi bosqiçi meni ana şunday yuksak bir lavozimlarga çiqardi, deb öylaşi kerak edi. Bu dunyoda bunday imkoniyat, 40 million odamning içidan menga nasib qildi. Men ana şunday bir esda qoladigan, millatga bir foyda keltiradigan işlar qilişim kerak, deyişning örniga nima qilib bölsa ham köproq, kattaroq bir moddiy boylikka intilişim kerak deb öylay boşladi. Çunki orzu şu bilan tugadi. Yana bir narsa borki şuni men nima bilan tuşuntiriş, izohlaş mumkin ekanini heç öylab topa olmayman. Uyida har hafta bölmaganda ikki marta oş qiladigan özbek qayerdadir tekin oş tarqatilyapti desa, şaharning u çetidan bu çetiga kelib, talaşib, bir-birini yakson qilib oş yemoqçi bölişini tuşunolmayman, biz uçun heç bir qiziq narsa emas-ku tekin oş yeyiş. Demak, mana şu içimizdagi öşa ma’naviy borliq qaşşoqlaşib ketadi. Tizimlarni, ma’naviy unsurlarni bir tozalaş kerak böladi-da. Nima qilyapman özi, deb savol qöya biliş kerak. Mening har bitta xatti-harakatim nimaga olib boradi, demak endi, katta maqsadlar qöymoq uçun, katta orzular qilmoq uçun, katta yuksak xayollar parvoziga erişmoq uçun, yuksak darajadagi adabiyot bilan oşno böliş kerak.

Töliq suhbatni Kun podkasti Youtube kanalida tomoşa qilişingiz mumkin.