UzAuto Motors haqida: «Insonlarni tanlaşdan mahrum qiliş – tarixiy ma'naviyatsizlik, uyatsizlik va şafqatsizlikdir»
|05:23 / 15.03.202097 74617 min
Karim Bahriyevning tahliliga köra, UzAuto Motors zavodi bölmasa va 130 ming dona avtomaşina Özbekistonga çetdan örtaça 8000 dollar narxda olib kirilsa va hozirgidek 50-70 foiz emas emas, 10 foiz tölov joriy etilsa ham, budjetga 1 milliard dollardan ziyod tuşum tuşadi.
9 mart kuni UzAuto Motorsʼning avtomobillar narxini turli maşinalar kesimida 15-20 foiz atrofida oşirişi ortidan uşbu korxonaga nisbatan bölayotgan e'tirozli fikrlar hamon töxtagani yöq.
Bu borada turli OAV va ijtimoiy tarmoqlarda yozilayotgan köplab tanqidiy çiqişlar hamda UzAuto Motors mahsulotlariga nisbatan boykotga çorlovlarni kuzatiş mumkin.
Kun.uz mavzu yuzasidan turli soha vakillari, ekspertlar fikrini e'lon qilib kelmoqda. Saytning navbatdagi suhbatdoşlari taniqli jurnalist Karim Bahriyev, deputat Doniyor Ğaniyev hamda siyosiy tahlilçi Kamoliddin Rabbimov böldi.
Karim Bahriyev: «Ahvol şunday davom etsa, yetar endi, deyilişiga qaramasdan, monopolist guruhlar «yana bir yil yo ikki yil onamni emib, özimni tutib olay» deb tamşanadigan gödak kabi tarmaşib turaveradilar»
Jurnalist Karim Bahriyevga köra, monopolist «GM Uzbekistan» 2017 yilda 135,5 ming dona avtomobil işlab çiqargan. Sohadagi örtaça iş haqi 300 dollar ekvivalentida ekani hisobga olinsa, kompaniyada işga haq tölaş fondi taxminan 100 million dollar ekvivalentga teng.
«Bu sohada 14 000 atrofidagi kişi iş bilan ta'minlangan. Özbekistonda 6-7 million atrofida işsiz bor, Rossiyada 2,5 million yurtdoşimiz işlaydi. 10-15 ming kişi işsiz qoladi deb, bankrot zavodni uşlab turiş kimga kerak?!
Prezident Şavkat Mirziyoyev «Şu zavodni yopib yuborsak, foyda bölardi», deganda nimani nazarda tutgan?
Bu zavodning dunyoda 8000 dollar turadigan maşinasini biz özbeklar, 16 000 dollarga xarid qilyapmiz. Taşqaridan maşina kirmagani, «butlovçi qismlar» kirgani uçun davlat budjetiga tölov tuşmaydi. Korxona foyda olsa, aksiyadorlari köradi. U aslida bankrot holatidadir», dedi Bahriyev.
Jurnalistning tahliliga köra, UzAuto Motors zavodi bölmasa va 130 ming dona avtomaşina Özbekistonga çetdan örtaça 8000 dollar narxda olib kirilsa va hozirgidek 50-70 foiz emas emas, 10 foiz tölov joriy etilsa ham, budjetga 1 milliard dollardan ziyod tuşum tuşadi.
Mavzuga oid
«Bundan taşqari, yengil avtomobillar importi orqali QQSdan davlat budjetiga tuşadigan mablağlar 200 million dollarni taşkil etadi. Davlat budjetidan «Özavtosanoat» barça xodimlariga iş haqini avtomobillarni işlab çiqarmagani uçun töla hajmda kompensatsiya qilib beriş mumkin.
Afsuski, hozirça bu monopolist hukumatga yaqin vaqt içida çet elda işlab çiqarilgan maşinalarni Özbekistonga olib kirganlik uçun boj tölovlari qiymatini pasaytiriş, bozorni monopoliyadan çiqarib, raqobat muhitini yaratişga imkon bermayapti».
Şavkat Mirziyoyev Andijondagi maşina zavodi haqida: «Bu zavod nomigagina, heç kimga foydasi yöq».
Jurnalist biz bilan suhbat davomida Özbekistonda maşinalar, televizorlar va boşqa maişiy texnikalar import qilingan butlovçi qismlardan yiğilişi va dunyo narxidan ikki barobar qimmatga sotilişi, lekin zavod va fabrikalarimiz bankrot holatida ekaniga urğu berdi.
Unga köra, dunyoda xuddi şu butlovçi qismlardan maşinalar va maişiy texnikani yiğişadi va bizdan ikki barobar arzon sotişadi hamda foyda körişadi.
«Dunyo aviakompaniyalari biznikiday yonilği yoqadi va şu samolyotlarni tasarruf qiladi, biletini biznikining yarim narxida sotadi hamda foyda köradi. Bizning aviakompaniyamizda dunyodagi aviakompaniyalarniki kabi yonilğida va ularniki kabi samolyotlarda uçamiz va biletlarimiz dunyo narxlaridan ikki barobar qimmat, lekin bizning aviakompaniyamiz bankrot holatida... Bu qanaqa iqtisod, birodarlar?!
Boşqa turli davlatlarda ham şu qismlardan maşina yiğiladi va ular raqobatbardoşlidir, ularning maşinasi biznikidan arzon. Nega bizning avtozavodimizniki qimmatga tuşadi?!
Balki, bizning avtozavod işçilariga Yaponiya, Koreya yoki Turkiya zavodinikidan köp maoş tölar? Yöq, ular maoşining beşdan birini ham bermaydi. Balki, u yerlarda elektr energiyasi, ijara haqi, yer qiymati, soliqlar biznikidan qimmatdir? Yöq, bizda bular beş-ön barobar arzon. Balki, bizning avtozavodimiz ulardan köproq soliq tölar? Yöq, bizning avtozavodimiz yillar davomida deyarli barça soliqlardan ozod qilingan.
Unda nega şunça xarajati bilan ularning avtomobili arzon, şunça imtiyozlar bilan bizniki qimmatga tuşadi?», degan savollar meni köp qiynaydi, öylantiraveradi, dedi Karim Bahriyev.
Jurnalist savolga yana özi javob berarkan, buning boş sababi tizimning samarasizligi va korrupsiyalaşgani ekanini aytdi.
«Korrupsiyaning sababi esa monopoliyaning mavjudligi va yasama proteksionizmdir.
Mahsulot qiymatini pasaytiriş uçun xarajatlarni kamaytiriş, yangi texnologiyalar kiritiş va boşqa çoralar köriş örniga har gal narx oşiriladi, ya'ni zavodning muammolari xalq hisobidan hal etiladi. Xalq boşqa arzon maşina olaman desa, yöliga tösiqlar barpo etiladi, ya'ni «mahalliy işlab çiqaruvçi himoyalanadi».
Zavodimiz bölmay, çet el avtomobillarini bemalol olsak, xalqda tanlov bölardi va arzon olardi. Davlatga ham bu zavoddan foyda yöq, çunki çetga sotgan maşinalarining valutasiga yangi maşinalari uçun butlovçi qism oladi. Soliq ham tölamaydi, ozod qilingan. Moliyaviy ahvoli oğir bölgani uçun davlat dividend ham ololmaydi. Qolaversa, kiradigan avtomobillarga bojlar miqdori kamaytirilsa, xalq ön minglab maşina olib kirardi va ulardan budjetga yuz millionlab valuta tuşardi», – dedi u.
Karim Bahriyev suhbat davomida köpçilik ekspertlar kabi özbek avtomobilsozligi bir guruh şaxslar uçun daromad manbai bölib qolayotganini urğuladi.
«Agar «avtomobilsozligimiz faxri»dan biror foyda bölsa, buni hali biz yoruğlikka olib çiqolmayotgan bir guruh şaxslar köradi. “Iş örinlari yaratildi» deyişlari mumkin. Bu zavod bölmasa, keladigan foydaga bundan yuz barobar köp iş örinlari yaratiş mumkin», – dedi u.
Jurnalist yaponlar yo nemislarning zavodlari kelsa va zavodlar önta bölsa-yu, mahalliy işlab çiqaruvçiga imtiyozlar saqlanib qolinsa, ahvol baribir şu holiça qolaverişi mumkinligini ta'kidladi.
Unga köra, hukumat maşina olib kiriş uçun bojxona tölovlarini mö'tadillaştirişi kerak, toki xaridor yoki sotuvçi olib kiriş va sotişdan foyda olsin. Şunda xaridor tanlab, maqbul maşinani maqbul narxda oladi.
«Bu mavjud zavodlarni xarajatlarni kamaytirişga, sifatni yaxşilaşga, assortimentni köpaytirişga, raqobatga bardoşli bölişga undaydi. Davlat budjeti olib kirilayotgan avtomobillar uçun boj tölovlaridan yuz millionlab dollar mablağga ega böladi.
Çorak asr mobaynida körsatilgan «milliy işlab çiqaruvçiga ğamxörlik”dan monopolistlar raqobatbardoş bölmadi va yana yuz yil şu yösinda davom etsa, özgarmaydi. Faqat aşaddiy, oşkora va halol raqobat rivojlanişga majbur qiladi.
Yetar endi, deyilişiga qaramasdan, monopolist guruhlar «yana bir yil yo ikki yil onamni emib, özimni tutib olay» deb tamşanadigan gödak kabi tarmaşib turaveradilar, faroğat holini saqlanib qolişi uçun lobbistlik nolişlarini töxtatmaydilar», – dedi jurnalist Karim Bahriyev.
Doniyor Ğaniyev: «UzAuto Motors ehtiyot qismlari işlab çiqarişni lokalizatsiya qilmagani yetmagandek, hatto mahalliy tadbirkorlar işlab çiqargan ehtiyot qismlarni ham xarid qilmaydi».
Oliy Majlis qonunçilik palatasi deputati Doniyor Ğaniyev 11 mart kuni taşkil qilingan deputatlar, «Özavtosanoat» va UzAuto Motors vakillari örtasidagi muloqotda qatnaşgan edi.
Suhbat davomida aytişiça, uçraşuv juda qisqa bölgani uçun deputatlar özlari tomonidan berilgan savollarga köngildagidek javob ololmagan. Şuningdek, uçraşuv xabari deputatlarga juda oz vaqt qolganda aytilgan.
«Şaxsan men uçraşuv xabarini yarim soat oldin eşitdim va tabiiyki, unga tayyorgarliksiz, qölimda aniq fakt va raqamlarsiz qatnaşişga töğri keldi.
Natijada kötarilgan masalalar, jumladan Rasul Kuşerbayev va Nodir Jumayev fikrlari kompaniya vakillari tomonidan yolğonga çiqarilib, deputatlarni populizmda ayblaşdi.
Özlari esa olib kelgan qandaydir raqamlar bilan tinimsiz gapni aylantiraverişdi. Vaqt qisqa bölganligi uçun ularning raqamlarini öşa yerning özida faktçek qilib bölmadi», dedi deputat.
Uning aytişiça, UzAuto Motors faoliyatining haqiqiy holati haqida muloqotdan bir kun keyin Monopoliyaga qarşi kuraşiş qömitasi tomonidan bildirilgan.
Eslatib ötamiz, Monopoliyaga qarşi kuraşiş qömitasi öz munosabatida kompaniya maşinalarining narxi taşqi bozorlarda içki bozordan 20-50 foiz arzonligi, maşinalarning sifatsizligi, korxona teng bölmagan raqobat şartlarida faoliyat yuritayotganini rasman tasdiqlagan edi.
Qolaversa, Davlat soliq qömitasi ham avtomobil narxida QQS yuki 5-6 foizdan oşmasligini aytib ötdi.
Körinib turibdiki, uçraşuvda yolğon gapirgan deputatlar emas, balki UzAuto Motors vakillari bölib çiqmoqda.
Doniyor Ğaniyev uçraşuvda korxonaning yana bir qator xurmaça qiliqlari aytilmay qolganini ta'kidladi.
«Masalan, mijozning avvaldan 85 foiz tölov qilib, maşinani esa kamida 3 oydan keyin olişi. Kompaniya esa bu paytda pulni bankda saqlab, maza qilib bankdan foiz olişi mumkin.
Misol uçun, Gentra uçun mijoz oldindan 85 foiz, ya'ni 100 mln. söm tölab maşinani 3 oy kutayotganda, kompaniya bu pulni bankda saqlab eng kami qayta moliyalaş stavkasining (16 foiz) özida qöşimça 4 mln. söm daromad qilişi mumkin. Bu nima degani? Bu – avtomobil narxlari aslida mijoz uçun yana 4 foiz qimmatga tuşmoqda degani. Çunki xaridor maşina uçun oldin tölovni amalga oşirmay pulini bankda saqlaganda, qöşimça 4 mln söm topgan bölardi.
Kompaniya xomaşyo va butlovçi qismlarini bemalol 3 oy qarzga olib işlay olişi mumkinligini inobatga olsak, u deyarli pul tikmasdan ham foyda qiladi.
Bunday biznes modeli dunyoning biror davlatida topilmaydi», deydi u.
«Biz UzAuto Motors vakillarini parlamentda savol-javobga çaqirib yuribmiz. Aslida ular yaratgan biznes modellari uçun Nobel mukofoti olgani Şvetsiyaga borişi kerak».
«Eng açinarlisi, UzAuto Motors ehtiyot qismlar işlab çiqarişni lokalizatsiya qilmagani yetmagandek, hatto mahalliy tadbirkorlar işlab çiqargan ehtiyot qismlarni ham xarid qilmaydi. U faqat import qiladi.
Ehtiyot qismlarning qimmat bölsa-da import qilinişidan foydani kim olyapti? Bu – juda kiçik misol. Bilmagan holatlarimiz qança», deydi deputat.
Doniyor Ğaniyevning xulosa qilişiça,hukumat tomonidan UzAuto Motorsʼni kelasi 2 yil içida xususiylaştiriş böyiça qat'iy çoralar körilişi lozim.
Bunda davlat uluşining kamida 75 foizini investorlarga, qolgan qismini esa korxona işçilariga sotiş töğri böladi.
«Ikkinçidan, kelgusi 3 yil içida import qilinadigan yangi avtomobillar uçun aksiz soliğini 10 foizgaça bosqiçma-bosqiç tuşiriş lozim.
Şu orqali içki avtomobil bozorida soğlom raqobat şakllanadi, yurtdoşlarimizga esa keng tanlov imkoniyati beriladi. UzAvto Motorsʼga ham bozor şaroiti va raqobatga moslaşib olişi uçun imkoniyat beriladi», dedi deputat.
Kamoliddin Rabbimov: «Insonlarni tanlaşdan mahrum qiliş – tarixiy ma'naviyatsizlik, uyatsizlik va şafqatsizlikdir»
«Ayni paytda Özbekistonda avtomobil işlab çiqariş sohasi ikki marta kuçaytirilgan monopoliya qölida qolmoqda», deydi siyosiy tahlilçi Kamoliddin Rabbimov.
Tahlilçi fikrini asoslar ekan, quyidagilarni misol keltirdi:
«Birinçi monopoliya – Özbekistonda yagona avtomobil işlab çiqaruvçi korxona mavjud, milliy davlat doirasida uning birorta ham raqibi mavjud emas. Ikkinçi darajadagi monopoliya – taşqi dunyodan avtomobil olib kiriş uçun olib kirilayotgan avtomobil narxiga teng boj tölovi nazarda tutiladi.
Bu vaziyat şuni körsatadiki, Özbekistonda avtomobil işlab çiqariş özbekistonliklar uçun eng ayovsiz ekspluatatsiya manbai bölib qolmoqda», deydi u.
Rabbimovga köra, Özbekiston köplab mulozimlarning ta'biri bilan aytganda, şu paytgaça “qattiq avtoritar” davlat bölib keldi. Keyingi yillarda esa, vaziyat özgarmoqda.
«Aynan «qattiq avtoritarizm» odamlarning, jamiyatning fikri va manfaatlari bilan hisoblaşmasdan, ularni ekspluatatsiya qilib keldi.
Butun dunyoda avtomobil – oddiy harakatlaniş vositasi va oyliklarga nisbatan u qadar qimmat bölmagan buyum hisoblanadi. Masalan, Fransiyada eng kam oylik haqi, taxminan 1500 yevro bölsa, mutlaq yangi, beş örinli va sifatli avtomobillar 25-30 ming yevro atrofida turadi. Bundan taşqari, yangi avtomobil olişda asosan oyma-oy tölaş nazarda tutiladi. Özbekistonda esa, odamlar uçun avtomobil oliş nihoyatda maşaqqatli, umr böyi amalga oşiriş kerak böladigan hayotiy katta vazifa darajasiga kötarilgan», deydi tahlilçi.
Suhbatdoşimizga köra, har qanday rivojlanişni öylayotgan davlat va hukumat, harakatlaniş vositalari, transport vositalari va yonilğilarni imkon qadar arzonlaştirişga intiladi. Bu orqali hukumat tezroq va sifatliroq milliy boylik yaratişni maqsad qiladi.
Taraqqiyot va farovonlikning asosiy ölçovlaridan biri – mehnat faoliyatidagi yakka şaxsning iş soatlari samaradorligi hisoblanadi.
«Bu samaradorlikning ikki mezoni bor. Birinçisi – iş soati mobaynida qançalik köp va sifatli mahsulot yoki xizmat işlab çiqariladi.
Ikkinçisi, mana şu iş soatiga nisbatan berilgan oylikka qançalik köp va sifatli mahsulot yoki xizmat sotib oliş mumkinligi.
Afsuski, Özbekistonda mehnat qilayotgan insonning umri, mehnati juda arzon ölçanadi. Avtomobil misolida, bitta maşina mehnat qilayotgan insonning juda köp yillik umriga teng hisoblanişi bilan dunyodagi eng qimmat avtomobil va eng arzon iş haqi namoyon böladi.
Bu vaziyatning ham ikkita asosiy sababçisi mavjud. Birinçisi, inson hayoti qadrlanmasligi va ikkinçisi, sohaning monopolistik holati. Aslida, monopoliya sohani qutqarmaydi, aksinça, sekin va ohista şaklda öldirib boradi. Çunki butun bir jamiyatni tanlaşdan mahrum qilib, ularning hayotini monopoliya qilib olgan soha rivojlanişi, global miqyosda raqobatbardoş bölişi mumkin emas», – deydi tahlilçi.
Kamoliddin Rabimov suhbat davomida monopoliyalarni milliy taraqqiyot qonini sörayotgan kanaga öxşatdi.
«Monopoliya milliy taraqqiyot qonini sörayotgan kanaga öxşaydi. Bunga Özbekistondagi avtomobil işlab çiqaruvçi monopoliya, eng munosib misol böla oladi», dedi u.
Siyosiy tahlilçiga köra, insonlarning umri çeklangan, mehnat qiliş qobiliyati çeklangan, şunday ekan, ularni ekspluatatsiya qilib, tanlaşdan mahrum qiliş – tarixiy ma'naviyatsizlik, uyatsizlik va şafqatsizlik hisoblanadi.
Yigirmançi asr boşida dunyodagi birinçi avtomobil işlab çiqaruvçi davlat AQŞ bölsa, ikkinçisi – Fransiya edi.
Fransiya 1913 yilda avtomobil eksporti böyiça dunyoda birinçi örinda turardi. Lekin hozirga kelib, Fransiya bu liderlikni yöqotgan. Nima uçun? Yigirmançi asr örtalarida Fransiya ham taşqi bozorga yopilişi natijasida içki bozor monopoliyalar qöliga ötadi. Lekin Özbekistondan farqli ravişda, Fransiyaning içki işlab çiqaruvçilari heç qaçon yagona monopolistning qölida qolişmagan, doimiy ravişda Reno, Sitroyen, Pejo kompaniyalari örtasida raqobat bölgan.
«Özbekiston agar öz avtomobil sohasini rivojlantirişni öylasa, taşqi dunyodan avtomobillar kirişini erkinlaştirişi kerak. Tabiiyki, monopolist bölgan UzAuto Motors bunga töliq rozi bölmaydi. Lekin agar bu kompaniya rivojlanişni öylasa, erkin muhitda yaşab qoliş çoralarini izlaşi kerak. Buning uçun yangiça fikrlaydigan qadrlarni topişi va öz rejalarini monopoliyasiz amalga oşirişni boşlaşi kerak böladi», dedi Kamoliddin Rabbimov.
