Qaşqadaryodagi noqonuniy kooperatsiyaga majburlangan fermerlar: hokimlik ularni qanday muammolarga röpara qildi?
|22:04 / 09.06.202030 61716 min
Qarşi tuman ma'muriy sudida paxta-töqimaçilikka ixtisoslaşgan «SULTON TEX GROUP» klasterining tuman hokimligi bilan sudlaşuv jarayoni nihoyasiga yetdi. Sud klasterning da'volarini qisman qanoatlantirdi.
Hokimlik tumandagi 500dan ziyod fermerlarga klaster bilan işlaşni taqiqlab, sud qarori bilan noqonuniy tuzilgan deb topilgan «SILVER FIBER AGRO KOOPERATSIYASI» MÇJ (27 aprelda tuman DXMdan röyxatdan ötgan) bilan şartnoma tuzişga majburlagaç, fermerlarning katta qismi qiyinçiliklarga duçor bölişgan.
Öz-özidan, «SILVER FIBER AGRO KOOPERATSIYASI» MÇJning birorta texnikasi yöq, fermerlarga paxta parvarişidagi agrotexnik tadbirlarda yordam bera olmaydi, fermerlar işlar keçikayotganidan şikoyat qilişmoqda.
Boz ustiga, ularning plastik kartoçkalaridagi pullari hokimlikdagi rahbarlarning buyruği bilan noqonuniy tuzilgan «SILVER FIBER AGRO KOOPERATSIYASI» MÇJ hisob raqamiga ötkazib yuborilmoqda.
Qarşi tumanidagi bir qator fermerlar paxtani kultivatsiya qiliş uçun texnika topolmayotganidan, paxta parvarişidagi agrotexnik tadbirlar bajarilmay qolayotganidan şikoyat qilişmoqda.
Fermerlarning juda köpçiligi tuman hokimligi köziga yomon körinib qoliş va yeridan ajralib qolişdan çöçişgani uçun intervyuga rozilik bermay turişibdi.
Kun.uz muxbiri Şuhrat Şokirjonov Qarşi tumanidagi jur'atliroq fermerlardan ayrimlari bilan suhbatlaşdi.
«Klaster bilan şartnomamni buzişga heç kimning haqi yöq»
«Anzirat» fermer xöjaligida 7 gektar maydonda paxta yetiştirayotgan Anzirat Qobilova advokat bilan gaplaşilganda, u yil boşida klaster bilan tuzgan şartnomasi böyiça işlaşda davom etişga qaror qilganini bildirib ötdi.
Anzirat Qobilova
«1998 yildan buyon fermerlik qilaman. 60 yoşga kirdim. Umrimning 22 yili dalada ötdi. Klaster tuzilganida boşida biz tuşunmasdan juda çöçidik, lekin bir yil işlab bildikki, juda yaxşi iş taşkil qilingan ekan. Hamma texnikalari bor ekan. Biz faqat dalada işladik. Dori, kultivatsiya, yoqilği, öğit, kimyoviy moddalar doim tayyor.
Mavzuga oid
Biz yil boşida klaster bilan şartnoma imzolaganmiz. Ikki yuridik şaxsning şartnomasini buzişga heç kimning haqqi yöq. Biror joyga klaster ustidan şikoyat qilganimiz yöq. Ikki taşkilot özlarining muammolari tufayli bizlarni sarson qilişi yaxşi emas.
Bu yil dehqonçilik uçun juda oğir yil keldi. Klaster bilan işlagani qöyişmayapti. Kooperatsiya bilan işlaşning ma'nosi nima, bilmayapman. 10 kişilik komissiya boradi, köradi, lekin birorta yordam yöq.
Texnika yöq. Katta «Çaroğil» hududida 1ta MMTP, birorta texnikasi yöq. Men naqd pulga xususiy traktorçilarga yalinib kultivatsiya qildirişim kerak. Unga solyarka topib berişim kerak. Pulni qayerdan topib beraman ularga? Bank naqd pul bermasa.
Mana hozir kimyoviy dori sepişim kerak. Texnika yöq. 7 gektar joyimga 6 kundan beri odam işlatyapman. Texnika sörasam, «texnika köp-ku», deyişadi. Köplikka köp, barisi şaxsiy bölgaç, men qayerdan pul topib beraman ularga?
Mening yil boşida tuzgan şartnomamni heç kim bekor qilgani yöq. Advokatim bilan maslahatlaşdim. Klaster bilan şartnomam öz kuçida ekan. Suddan boşqa çetdan biror kişi şartnomamni bekor qiliş huquqiga ega emas ekan», dedi A.Qobilova.
«Hamma narsa yana izidan çiqib ketdi»
«Parizoda Röziqulova» fermer xöjaligi raisi Bekzod Farmonov 56 gektar yerining 32 gektariga paxta ekkan.
Bekzod Farmonov
«Şunça yildan beri fermerlik bilan şuğullanib kelamiz, ötgan mavsum ilk bor klaster bilan işladik, birinçi yildayoq farqini sezdik. Hamma sohada tartib-intizom böluvdi. Poraxörlik, tamagirlik batamom yöq böldi. Eng asosiysi — hamma fermerlar bir nazarda körilib, bir xil iş olib borilayotgan edi. Prezidentimiz aytganidek qilib işlayotgan edik. Klaster işi töxtatilgaç, hamma soha ğala-ğovur bölib ketdi. Bank sohasini olasizmi, yo boşqa sohani söraysizmi.
Misol uçun, bankda azaldan şunday bölib kelgan: özimizning hisobraqamimizdagi pulimizni pul bermasak ololmas edik. Pul bermasak, ilojsiz sarson bölib yuraverar edik. Olayotgan pulimizning 10-20 foizidan keçib qölimizga pul uşlardik. Hattoki iş haqlarimizni ham.
Hozir ğallaning iş haqlariniyam şu yösinda oldim. Hozir çopiqçilarga beriladigan pulni naqd pulda berişlari kerak, bizga çek yozdiradi, vedomost blanka qildiradi, lekin plastik kartoçkaga taşlab berişmoqda. Hamma hujjat naqd pul oliş uçun tayyorlangan bölsa ham. Klaster mana şu narsalargaça tartibga olgan edi. Endi yana qaytadan haqsizlik boşlandi. Hamma narsa yana izidan çiqib ketdi», — deydi Bekzod Farmonov.
«Klasterdan norozi bölişga haqqim yöq»
«Ostonov Şohjahon Talantoviç» fermer xöjaligi raisi, 1999 yildan buyon fermerlik qilib kelayotgan Manzura Berdiyorova 23 gektar yerda oilaviy mehnat qilib kelmoqda. Bu yil 11,5 gektarga çigit qadagan. Ötgan yili «SULTON TEX GROUP» klasteri bilan işlab, rejani 105 foizga bajargan.
Manzura Berdiyorova
«Paxtamni 2 marta buzib ekdim. Sönggi marta 17 may kuni qayta ekdim. Yaxşi unib çiqmadi. Tumandagi agronom va mutaxassislar bilan maslahat qildik. Suğorib köring deyişdi. Suğorganimdan keyin çigit çirib ketdi. Akrom Oripov ham kelib körib, nima qilsak ekan, deb qoldi. Men 22 yildan beri paxta ekaman. «Iyun oyiga ötdimi, endi paxta bölmaydi», dedim. Nima qilişni bilmay turibmiz. 20 sentner ham hosil olib bölmaydi.
Klaster bilan ötgan mavsum işladik. Juda minnatdorman Nurbekjondan (Nurbek Ergaşev – klaster rahbari). Vaqtida yerimni haydab berdi. Seyalka, öğit, solyarkalardan keçiktirmay yordam qilib turdi «SULTON TEX». Mening tumandagi rahbarlarga ham e'tirozim yöq. Lekin Nurbekka nisbatan ham hurmatim baland. U halol bola. Özimni traktorimda balloni yöq edi. Traktorimga ham, tirkamalarga ham yangi ballon olib kelib berdi. Pullarimning hammasini tiyin-tiyingaça taşlab berdi. 49 million söm soliqdan qarzim bor edi, uni ham taşlab berdi. Nurbekdan qanday norozi bölay? Men norozi emasman undan.
Kooperatsiyasi nima ekanini bilmayman. Özimning texnikalarim bilan işlayapman», — dedi Manzura Berdiyorova.
«Hokimda bir qariç til bor, ammo texnika yöq»
Qarşi tumanida mehnat qilayotgan fermerlar bular haqida Daryo.uz muxbiri Otabek Qöldoşevga ham gapirib berişgan. Masalan, fermer Zoir Turdiqulovning aytişiça, 12 gektar maydonga ekilgan paxtasi ayni kunda texnikaga muhtoj. Biroq na yangi tuzilgan kooperatsiya yordam beroladi, na hokim.
Zoir Turdiqulov. Foto: «Daryo»
«Ötgan yili klaster bilan işlab, uning yangi texnikalariga işongan holda 76 sxema böyiça paxta ekkandik. Klaster bilan işlamaysizlar, kooperatsiya tuzildi, deb majburiy tarzda şartnoma imzolatişdi. Bugungi kunga kelib esa biz fermerlar jabr köryapmiz. Klaster barça texnikalarini olib ketgan. Kooperatsiyada esa na texnika bor va na işga yaroqli biror xodim.
Kooperatsiya faqat şartnoma tuzişni biladi, xolos. Unga egalik qilayotgan esa hokim. Tortişadigan, sudlaşadigan – rahbarlar, ammo ularni deb paxtamizning agrotexnik tadbirlari bajarilmay qolmoqda», — deydi Zoir Turdiqulov.
Kultivatsiya qilinmagan paxta maydoni. Foto: «Daryo»
«Ali Ahmad Hilol» fermer xöjaligi rahbari Zoir Turdiqulovning ma'lumot berişiça, fermer tomonidan bajarilişi lozim bölgan çopiq va yagana işlari bajarib bölingan. Faqatgina texnika bölsa va kultivatsiya işlari bajarilsa, bas.
«Hokimda bir qariç til bor, ammo texnika yöq. Biz fermerlar texnika sörayapmiz, hokim örinbosari Akrom Aripov esa texnikani qölda yasab olinglar, deydi. Yasadik ham, lekin bu yetarli natijani bermayapti. Özimiz yasagan texnika yerga beş santimetr ham botmayapti. Holbuki, texnika kultivatsiya işlarini bajarişi uçun 30-35 sm çuqurlikka botişi kerak. Xullas, hokimiyat va klaster sudlaşiş bilan ovora. Jabrini tortayotgan esa biz fermerlar».
Fermerning aytişiça, kooperatsiya bilan şartnoma tuzmagan fermerning yeri tortib olinişi bilan qörqitilgan.
«Kooperatsiya bilan şartnoma tuzmagan fermerning yeri tortib olinadi, deyişdi. Olişdi ham. Haqqini talab qiladigan, haqiqatni gapiradigan fermerlarning yeri tortib olinib, gung, soqov, haqini talab qilmaydigan fermerlarga berildi. Qançadan qança yer qolib ham ketdi. Hozirgaça ekin ekilmay, qarovsiz yotibdi», — deydi Zoir Turdiqulov.
«Dalalar kultivatsiyasiz qolib ketdi»
«Salimov Abdujabbor» fermer xöjaligi rahbari Alim Yöldoşevning ma'lumot berişiça, 20 gektar maydonga ekilgan paxtasi haligaça kultivatsiya qilinmagan.
Alim Yöldoşev. Foto «Daryo»
«Klasterga işonib, uning texnikalari yordamida 76 sxema böyiça paxta ekkan edik. Bugungi kunga kelib esa birov ahvolimiz bilan qiziqmayapti, — deydi Alim Yöldoşev. — Paxtaning agrotexnik tadbirlari keçikyapti. Hokim örinbosaridan yordam söradik, ammo natija yöq. Şartnoma qilgan bölsang, texnikani ham top, deydi. Tuman böyiça 76 sxemada ekilgan paxtani kultivatsiya qiladigan texnika yöq. Kooperatsiya esa şartnoma tuziş uçungina kelib ketgandi. Unda na texnika bor, na rahbar».
Fermerlar 76 sxema böyiça paxta ekilganini klaster imkoniyati bilan izohlamoqda.
«76 sxema böyiça ekilgan paxtani terim maşinalarida terib oliş imkoniyati bor, terim puli arzon böladi, deyişgani uçun şunday ekkandik. Bugungi kunda esa qiyin ahvolda qolyapmiz», — deydi fermerlar.
Fermerlarning aytişiça, kooperatsiya bilan işlay boşlaganidan söng nafaqat texnikada, balki öğit olişda ham muammoga duç kelinmoqda.
«Uç kundan beri öğitga boraman, ammo ololmayman. Hokimiyatga çiqsak, muammo emas, beradi, deyişadi. Öğit uçun berilgan Humo kartamdagi 14 million söm pulni esa kooperatsiyaga ötkazib yuborişibdi. Pulini allaqaçon olişsa-da, öğit berişmagan», — deydi Alim Yöldoşev.
«Öğit topolmay sarsonman»
«Kaliy öğitini topolmay sarsonman. Öğit uçun borsam, kaliy yöq, deyişdi. Keyin fermerlardan birida bor ekan, almaşib turaylik, deb oldim», — deydi «Ayubjon-Dinara» fermer xöjaligi rahbari Yunus Haqberdiyev.
Yunus Haqberdiyev. Foto: «Daryo»
«Qöşib yoziş yana avj oldi»
«Öroqova Gulçehra Nosirovna» fermer xöjaligi rahbari Gulçehra Nosirovaning aytişiça, fermerlarga öğit berayotgan mas'ullar qöşib yozişni odat qilgan.
Gulçehra Öroqova. Foto: «Daryo»
«Öğit olib kelişga borsak, öşa yerda ötirgan mas'ullar 100 kilo qöşib yozadi. Masalan, 5 tonna öğit olsak, 5 tonna 100 kilo qilib yozişadi. Kooperatsiya yangi tuzilgan bölsa-da, öğit berişga mas'ullar – eski «börilar». Klasterning esa egasi bor edi, har bir holat nazoratda uşlab turilardi. Bunaqa talon-toroj qilişmasdi», — deydi Gulçehra Öroqova.
«Pulimiz ruxsatsiz kooperatsiyaga ötkazilmoqda»
Alim Yöldoşevning aytişiça, hokim topşiriğiga köra fermerlarning şaxsiy plastik kartasidagi pullar ularning ruxsatisiz kooperatsiyaga ötkazib yuborilgan.
«Bolta aka degan bank xodimidan «plastik kartamdagi pul qani?» deb sörasam, hokim topşiriği bilan fermerlarning plastik kartasidagi pullar kooperatsiyaga ötkazib berilganligini aytdi, — deydi Alim Yöldoşev. — Eng ajablanarlisi, fermerga paxta uçun kredit berişadi-yu, pulni fermer ruxsatisiz özgalar sarf qilişadi. Bizdan umuman sörab ham ötirişmaydi. Ammo hokim topşiriği bilan sarf qilingan öşa pullarni oxirida biz tölaymiz. Xullas, pul bizning nomimizga çiqadi, tasarruf qiluvçilar boşqa böladi».
«Çopiq va yaganaga mablağ kam ajratilmoqda»
«Munavvarbonu» fermer xöjaligi rahbari Gulyara Çölliyevaning aytişiça, kooperatsiya çopiq va yagana işlari uçun kam mablağ ajratmoqda.
Gulyara Çölliyeva. Foto: «Daryo»
«Kooperatsiya bilan majburan şartnoma imzolatişgani yetmagandek, çopiq uçun gektariga 100 ming sömdan berişyapti. Biz esa gektariga 300-400 ming sömdan xarajat qilyapmiz. Berilgan pul yetmayapti», — deydi Gulyara Çölliyeva.
«Ayubjon-Dinara» fermer xöjaligi rahbari Yunus Haqberdiyevning aytişiça, kooperatsiya öz vazifasini bajarişga qodir emas.
«Kooperatsiya nafaqat çopiq uçun kam pul beryapti, eng asosiy işi texnika masalasida ham yordam berolmayapti. Ötgan yili traktor sotib olgandim. Eskiligi uçun iş bermayapti. Dalaga çiqqan traktor heç qança iş bajarmay, dalaning özida buzilib qolyapti. Işlar esa qolib ketyapti», — deydi Yunus Haqberdiyev.
«Klaster davrida traktorlarimiz buzilsa yoki yordam kerak bölsa, öz vaqtida dalaga olib kelişardi. Biz daladan çiqmay işlardik. Hozir esa dalaga kirişga vaqt yöq. Goh traktorga ehtiyot qism olib kelişga, goh yoqilğiga, öğitga deb köçadan beri kelmay qoldik. Dala işlari esa qolib ketyapti», — deydi «Munavvarbonu» fermer xöjaligi rahbari Gulyara Çölliyeva.
«Yoqilğini ham yetkaza olişmayapti»
«Matniyoz Bahodir» fermer xöjaligi rahbari Islom Norqulovning aytişiça, çopiqqa kam pul berilişidan taşqari fermerlarga yetarli darajada yoqilği ham berilmayapti.
Islom Norqulov. Foto: «Daryo»
«Kuniga 30 litr solyarka berişyapti. Texnikalarimiz bu solyarka bilan heç qança vaqt işlamaydi. Yetarliça beringlar desak, tugab qoldi, ertaga beramiz, deyişadi. Dala işlari kutib turmaydi-ku?! Ötayotgan har bir kun fermerlar uçun ğanimat».
«Boy fermerlar qiynalayotgani yöq»
«Ğiyos Islom» fermer xöjaligi rahbari Islom Jumayev fermerlarning çopiq uçun kam pul berilyapti, degan gaplarini rad etdi.
Islom Jumayev. Foto: «Daryo»
«Kooperatsiya paxta çopiği uçun gektariga 200 ming sömdan köp pul beryapti, — deydi Islom Jumayev. — Çopiq uçun pul böyiça menda muammo bölmadi. Texnika borasida esa kooperatsiyaga işim tuşmadi. Çunki özimning texnikalarim yetarli.
«Klaster bilan işlaşda davom etmoqdaman»
Tumandagi «Agro gold» fermer xöjaligi rahbari Bekzod Toşev kooperatsiya bilan şartnoma tuzilgan bölsa-da, haligaça klaster bilan işlayotganini aytmoqda.
Bekzod Toşev. Foto: «Daryo»
«Kooperatsiyada faqat muhr va tamğa bor. Boşqa heç narsa yöq. Kooperatsiya bilan mening fermer xöjaligimning farqi yöq. Unda bor muhr menda ham bor. Har ikkalamizda ham texnika yöq. Şunday ekan, kooperatsiya bilan işlaşdan foyda yöq. Pulga bölsa-da, kelişib klaster texnikalaridan foydalanyapmiz», — deydi Bekzod Toşev.
Fermer kooperatsiyaning iş faoliyatiga şubha bilan qaramoqda.
«Kooperatsiya xodimlari vazifasi va qiladigan işlarini haligaça tuşunib yetmagan körinadi. Men bilan şartnoma tuziş uçun ikki nafar xodimi dalamga keldi, savollarimga javob olmoqçi bölib, muammolarni aytdim. Ammo özlari ham hali tuşunib yetmagan ekan, «aka bizga oylik tölaşyapti, biz işlayapmiz», deyişdi. Ammo xodimlar vazifasi nimadan iborat ekanligini haligaça bilişmaydi», — deydi fermer Bekzod Toşev.
