Özbekistonda mehnat daftarçasi: tarixi, buguni va muammolar
|12:50 / 12.11.202020 7528 min
Bugungi kunda qoğoz şaklidagi mehnat daftarçalari amaliyoti faqatgina MDH davlatlarida saqlanib qolgan. Mehnat daftarçalari Rossiyada 1918 yildan tajriba tariqasida joriy etilgan, 1939 yildan majburiy qilib qöyilgandi. Mehnat daftarçasi bölmagan fuqarolarga oziq-ovqat mahsulotlariga kartoçka va boşqa imtiyozlar taqdim etilmaganligi uçun barça sobiq SSSR fuqarolari ötgan asrda ommaviy tarzda mehnat daftarçalariga ötişgan. Şuning uçun ham barça MDH davlatlarida hanuzgaça mehnat daftarçalaridan foydalaniş odat tusiga kirgan.
Köplab ğarb davlatlarida jumladan, AQŞda mehnat faoliyatining hisobini yuritadigan maxsus elektron tizimlar mavjud emas. Iş beruvçilar nomzodlardan buning örniga rezyume, diplom, oldingi iş joyidan tavsiyanoma talab qilişadi. Agar taqdim etilgan hujjatlardan şubhalanişsa nomzod hujjatlari bilan korxonaning içki xavfsizlik xizmati xodimlari şuğullanişadi. Germaniya, Italiya, Avstriya va Fransiya davlatlarida mehnat daftarçasining analogi mehnat kartoçkalari işlatiladi. Buning mehnat daftarçasidan farqi şuki kartoçkani nomzod iş beruvçiga öz xohişiga köra taqdim etadi.
Yaqin tarixda köplab Ğarbiy Yevropa davlatlarida ham mehnat daftarçasi amaliyoti mavjud bölgan va majburiy bölgan. Mazkur daftarçalarga birinçi bölib Napoleon davrida, xususan Fransiyada XIX asr boşlarida asos solingan. Keyinçalik 1832 yildan Daniyada, 1892 yildan Germanida qöllanila boşlangan. Mehnat daftarçalari işçi qatlamni burjua qatlamiga qaramligini kuçaytirib yubordi va va mehnat daftarçalarini bekor qiliş XIX oxirlariga kelib Ğarbiy Yevropa davlatlaridagi burjua inqilobining asosiy şiorlaridan biriga aylandi.
Ispaniyada barça xodimlarning işga yollanişi va böşatilişi, şuningdek soliq tölovlarining hisobini yuritiş imkonini beradigan Vida Laboral (mehnat faoliyati) deb nomlangan elektron tizim mavjud. Bunda barça ma'lumotlar Mehnat vazirligi va Ijtimoiy suğurtalaş fondi tomonidan verifikatsiyalanadi
Mavzuga oid
.
MDH davlatlari orasidan birinçi bölib Ozarboyjonda 2014 yildan mehnat faoliyatini nazorat qiliş uçun möljallangan “Elektronnaya trudovaya deyatelnost” elektron tizimga ötildi. Moldova Respublikasida 2019 yildan mehnat daftarçalari bekor qilindi.
2020 yil 1 yanvardan quyidagi MDH davlatlarida qoğoz şaklidagi mehnat daftarçalari bekor qilindi va mehnat faoliyatini nazorat qilişning elektron tizimiga ötildi:
Özbekiston Respublikasida sönggi yillarda mehnat va ijtimoiy ta'minot sohasiga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etiş böyiça izçil çora-tadbirlar amalga oşirilmoqda.
Jumladan, xodimlarning mehnat huquqlarini himoya qilişni yanada kuçaytiriş va ularning mehnat stajini hisoblaş mexanizmini takomillaştiriş maqsadida Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 31 oktyabrdagi “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat kompleksini joriy qiliş çora-tadbirlari töğrisida”gi PQ-4502-sonli qaroriga muvofiq “Yagona milliy mehnat tizimi” (YaMMT) idoralararo dasturiy-apparat kompleksi (IDAK) joriy etildi hamda Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi huzurida YaMMT IDAKni boşqariş direksiyasi taşkil etildi.
Uşbu qaror bilan 2020 yil 1 yanvardan boşlab yangi mehnat şartnomalarini tuziş, amaldagi mehnat şartnomalariga özgartiriş kiritiş, şuningdek, ularni tugatiş holatlarini YaMMT IDAKda majburiy röyxatdan ötkaziş tartibi joriy etildi. Bunda 2020 yil 1 yanvarga qadar tuzilgan amaldagi mehnat şartnomalari 2020 yil 1 sentyabrdan keçiktirmasdan YaMMT IDAKda röyxatdan ötkazilişi şart etib köyildi. Şuningdek, 2020 yil 1 yanvardan boşlab, röyxatdan ötkaziladigan mehnat şartnomalaridagi ma'lumotlar asosida YaMMT IDAKda avtomatik tarzda şakllantiriladigan xodimning mehnat faoliyati töğrisidagi ma'lumotlarni öz içiga oluvçi elektron mehnat daftari joriy etildi.
Mavjud ma'lumotlar tahliliga köra amaliyotda uşbu tizim bilan boğliq quyidagi muammo va kamçiliklar kuzatilmoqda:
Birinçidan, amaldagi Mehnat kodeksining 80-moddasi (işga qabul qiliş vaqtida talab qilinadigan hujjatlar)ga asosan işga qabul qilişda nomzod qoğoz şaklidagi mehnat daftarçasini iş beruvçiga taqdim etişi zarur. Bunda elektron mehnat daftari bilan iş yuritiş tartibini belgilaydigan normalar kiritilmagan. Şuningdek, Özbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1998 yil 29 yanvarda 402-son bilan davlat röyxatidan ötkazilgan “Mehnat daftarçalarini yuritiş tartibi töğrisida”gi yöriqnomaga ham tegişli tuzatişlar kiritilmaganligi uçun kadrlar xizmati xodimlarida tuşunmovçiliklar yuzaga kelmoqda;
Ikkinçidan, pensiyani rasmiylaştiriş va hisoblaş uçun zarur mehnat stajiga kiritiladigan harbiy xizmat va oliy ta'lim muassasalaridagi öqiş vaqti töğrisidagi ma'lumotlarni YaMMTga kiritiş nazarda tutilmaganligi bois kadrlar xizmati xodimlari tegişli qiyinçiliklarga duç kelmoqda;
Uçinçidan, yagona ta'sisçi bölgan, özini direktor lavozimiga tayinlaydigan va buyruqqa asosan işga kirişadigan xususiy korxonalar direktorlarini YaMMTga qanday kiritiş mumkinligi nazarda tutilmaganligi sababli ayrim korxonalar tizimga tegişli ma'lumotlarni kiritişda muammolarga duç kelmoqda;
Törtinçidan, hozirda YaMMTda yillik mehnat ta'tili (dekret)ga çiqqan xodimning iş joyi (bunda xodim ham, iş beruvçi ham mehnat şartnomasini bekor qilişni nazarda tutmagan bölsa) böş iş örni sifatida aks ettirilmoqda. Natijada bandlikka kömaklaşiş markazi böş iş örniga nomzodni yubormoqda.
Beşinçidan, tizimda mehnatga layoqatsizlik varaqçalari (bolniçnyy list)ga haq tölaşda umumiy mehnat stajini qanday hisobga oliş kerakligi nazarda tutilmaganligi amaliyotda xodimga iş haqi hisoblab çiqişda muammolarni yuzaga keltirmoqda;
Oltinçidan, qonunçilikda YaMMTga axborot kiritiş reglamentini buzganlik uçun ma'muriy javobgarlik nazarda tutilmaganligi uçun köp iş beruvçilar uşbu jarayonga hozirça kirişmayotganliklari hamda ayrim xodimlar tomonidan tizimga özlari haqida qasddan işonçsiz(yolğon) ma'lumotlarni kiritiş holatlari kuzatilmoqda, şuningdek nomzodlarning özlari haqidagi axborotlarni ma'lumotlar bazasiga kiritişda ilgari işlagan joylaridan salbiy sabablarga köra böşatilganligini qasddan yaşiriş ehtimoli yuzaga keladi;
Yettinçidan, doimiy va sifatli internet tarmoğiga ega bölmagan çekka tuman va qişloqlarda uşbu dasturiy komleksni tatbiq etişda muammolar yuzaga kelmoqda.
Yuqoridagi muammo va kamçiliklardan kelib çiqib YaMMT IDAK tizimini yanada takomillaştiriş uçun quyidagilarni amalga oşiriş zarur:
Birinçidan, Özbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining mehnat daftarçalari bilan boğliq ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladigan 80,81,108-moddalariga tegişli özgartirişlar kiritiş hamda “Mehnat daftarçalarini yuritiş tartibi töğrisida”gi 1998 yil 29 yanvarda 402-son bilan davlat röyxatidan ötkazilgan yöriqnomani bekor qilib, örniga yangi yöriqnoma işlab çiqiş;
Ikkinçidan, YaMMT IDAK tizimini quyidagilarni nazarda tutuvçi özgartirişlar bilan takomillaştiriş:
tizimga xodimning mehnat stajiga kiritiladigan harbiy xizmat va oliy ta'lim muassasalaridagi öqiş davri töğrisidagi ma'lumotlarni qöşiş;
yagona ta'sisçi bölgan, özini direktor lavozimiga tayinlaydigan xodimlar haqidagi axborotlarni kiritiş;
yillik mehnat ta'tili (dekret) ga çiqqan xodimning iş joyini band qilib körsatişini ta'minlaydigan imkoniyat qöşiş;
umumiy mehnat stajini hisoblaşda mehnatga layoqatsizlik varaqçalari (bolniçnyy list)ni ham qöşib hisoblaş mexanizmini işlab çiqiş;
Uçinçidan, YaMMT IDAK dasturining mobil ilovasini işlab çiqiş.
Xulosa qilib aytganda, YaMMT IDAK takomillaştirilişi bilan mehnat sohasida taşkilotning vazifalari soddalaştiriladi: iş beruvçilarning qoğoz şaklida mehnat daftarçalarini sotib oliş, yuritiş va saqlaşga doir xarajatlari minimallaştiriladi, bundan taşqari sohada ilm-texnika taraqqiyotini yuksaltiriş imkoniyati yaratiladi. Ayni paytda vazirlik huzuridagi direksiya vakolatli organlar bilan yuqorida ta'kidlangan kamçiliklar ustida işlaşi maqsadga muvofiq böladi.
