«Yaşil mamlakat» - Şveytsariyada ekologiyaga munosabat qanday?

Yana muammolardan biri bu – şaharlarning infratuzilmasini yangilayotganda, ya’ni öşa avtomobil yöllarining ostidan olib ötiladigan suv tarmoqlari, boşqa tarmoqlar böladimi, ularni yangilaş jarayonida mavjud daraxtlarga nisbatan öta şafqatsiz munosabatlarni köramiz. Ya’ni yangilaş rejalari tuzilgan bölsa, şu rejaning yöliga biror daraxt çiqib qolsa, yagona yeçim – uni kesib taşlaş. Aslida unday bölmasligi kerak. Öşa rejani hududdagi daraxtlar, ösimliklarning borligiga qarab olsa böladi. Yoki şunga qarab moslaştirsa böladi. Mana şuning özi ekologiyaga qayğurişning oddiygina yöllaridan biri bölsa kerak. 

Qisqaça aytganda, şu vaqt davomida tor doiradagi taşkilotlarning manfaatini közlab qisqa vaqtli yeçimlar qilinişi oqibatida ekologiyaga jiddiy zarar yetkazilyapti. 

– Bu borada Şveytsariya tajribasi bilan bölişa olasizmi? Bilamiz, bu davlat dunyoning eng toza va çiroyli mamlakatlaridan biri hisoblanadi. U yerda aholining ekologiyaga bölgan munosabati qanday?

– Şveytsariyada tabiat, ekologiya masalasida şaroitlar ança yaxşi. Çunki buning sabablaridan biri – uning geografik joylaşuvidir. Yevropani bekorga «yaşil qit’a» deyişmaydi. Okeanga yaqinligi, toğ tizmalari, suv havzalarining köpligi öz-özidan tabiatni yaxşi şaroitlarda uşlaşga yordam beradi. Ammo tabiiyki, bu yerda yaşovçi insonlar, taşkilotlarning ham bu narsaga bölgan munosabati, e’tibori, bu yönalişda qilinayotgan işlar ham atrof-muhitning yaxşi saqlanişidagi eng asosiy sabab hisoblanadi. Aholining munosabatiga keladigan bölsak, bu yerda bolalar bolaligidan ota-onasi, atrofdagi jamiyat hamda taşkilotlarning ekologiyaga e’tibor berayotgani, har bir kiçik masaladan tortib, kattasigaça muhim sanalayotganini körib, ulğayadi va tabiiyki, bolaning özi ham ekologiyaga şunday munosabatda böladi.

Şaroitlar masalasiga keladigan bölsak, menga Şveytsariyadagi şaharsozlikda bir narsasi juda yoqadi, Özbekistonda ham şuni körişni xohlardim. Şveytsariya ham özimiznikiga öxşab, kiçkina-kiçkina şahar, tumanlarga bölingan. Şu hududlarning har birida sun’iy örmonlar taşkil etilgan. Ma’lum bir joyni belgilab olib, öşa yerga kerakli sonda daraxt va ösimliklar ekilib, örmonlar qilingan. Bu örmonlar aholi uçun juda köp vazifalarni bajaradi, masalan, yuguriş maydonçasi, dam oliş uçun sayrgoh sifatida ham foydalaniladi. Şveytsariyada dam oliş kunlari odamlar döstlari yoki oilasi bilan BBQ qilişadi, ularning dam olişi uçun şu sun’iy örmonlarda şaroitlar bor. 

Rostini aytsam, Özbekistonda bunaqangi sun’iy örmonlarni körmaganman, şuning uçun aniq bir misol keltira olmayman. Şveytsariyada sun’iy örmon taşkil qiliş uçun mamlakatdagi 1 yoki 2 gektar joy ajratilib, öşa hudud töliq daraxtlar bilan qoplangan. Hozir u yerlarga borsangiz, bu daraxtlarning yoşi ança katta. Asosiy e’tibor şu daraxtlarga qaratiladi va undan keyin aholi örmondan turli xil maqsadlarda foydalanişi uçun ham şaroit bor. Bunday amaliyot aholining tabiatga boğlanişiga xizmat qiladi, tabiatga qayğuriş, uni asrab-avaylaşga undaydi. 

Bundan taşqari, bu yerda hududlarning hammasi öta qat’iy nazorat asosida himoya qilinadi. Ya’ni ekologiyani muhofaza qilişga javobgar bölgan ma’lum bir taşkilotlar öşa hududlardagi har bir daraxtdan tortib, umumiy hududgaça bölgan yerlarni doimiy nazorat qilib borişadi. Misol uçun, biror yoşi katta daraxtni ma’lum bir sababga köra kesiş kerak bölsa, bu narsaga mutaxassislarni jalb qilgan holda oldindan baho berib, şu daraxtning yoniga örinbosar tayyorlanadi. U daraxtni kesişdan ikki yoki uç kun oldin emas, ança avvaldan tayyorgarlik körilib, şu daraxt ekib qöyiladi. Şu örinbosari tayyor bölgandan keyingina eski daraxtni kesib, boşqa maqsadlarda işlatişadi. Ya’ni öşa hududning yaşilligini doimiy ravişda bir xil qilib uşlab turişga harakat qilişadi. 

Qolaversa, avtomobil yoki poyezd yöllari böladimi, doimiy ravişda şularning atrofida daraxtlar, ösimliklar bölişiga e’tibor qaratiladi va har qanday sabab bölişidan qat’i nazar, infratuzilmani özgartirayotganda yoki yangilayotganda ham yaşillikka zarar yetkazilmaydi. Bir narsa yölga qöyib olingan, endi şu amaliyotni qat’iy nazorat qilib, yaxşilasa, yaxşilaşadiki, lekin yomonlaştirişga yöl qöyişmaydi. 

– Aynan bu borada maktab ta’limi haqida ham gapirib berolasizmi? Oila muhitidan taşqari, atrof-muhitni asraş könikmalari öquvçilarda qanday şakllantiriladi, dasturlarda bu amaliyot qanday yölga qöyilgan?

– Boğça va maktab öquvçilari asosan maşğulotlarini maktab hududida ötkazadi. Ammo ta’lim berişning Özbekistondan farqi şundaki, bu yerda bolalar tabiat qöyniga tez-tez olib çiqib turiladi. Boğça bolalaridan boşlasak, hamma yerda bölmasa ham, ular uçun aholi gavjum joylarda bolalar maydonçalari taşkil qilingan. Gap şunçaki maktab, köp qavatli uylarning yonida joylaşgan maydonçalar haqida ketmayapti, bu maydonçalar öşa yuqorida aytilgan sun’iy örmonlarga yaqinroq hududda taşkil etilgan böladi. Ya’ni turli xil sabablar, maşğulotlar bahonasida bolalar tabiat qöyniga tez-tez olib çiqib turiladi. Ya’ni öşa maktablarda ötiladigan fanlar, öquvçilarga beriladigan tuşunçalardan taşqari, eng muhimi mana şunday amaliy maşğulotlardir. 

Intervyuni töliq yuqoridagi video orqali tomoşa qiliş mumkin. 

Dilşoda Şomirzayeva suhbatlaşdi, 
Tasvirçi Mirvohid Mirrahimov, 
Montaj ustasi Nuriddin Nursaidov.