«Yashil mamlakat» - Shveytsariyada ekologiyaga munosabat qanday?

Yana muammolardan biri bu – shaharlarning infratuzilmasini yangilayotganda, ya’ni o‘sha avtomobil yo‘llarining ostidan olib o‘tiladigan suv tarmoqlari, boshqa tarmoqlar bo‘ladimi, ularni yangilash jarayonida mavjud daraxtlarga nisbatan o‘ta shafqatsiz munosabatlarni ko‘ramiz. Ya’ni yangilash rejalari tuzilgan bo‘lsa, shu rejaning yo‘liga biror daraxt chiqib qolsa, yagona yechim – uni kesib tashlash. Aslida unday bo‘lmasligi kerak. O‘sha rejani hududdagi daraxtlar, o‘simliklarning borligiga qarab olsa bo‘ladi. Yoki shunga qarab moslashtirsa bo‘ladi. Mana shuning o‘zi ekologiyaga qayg‘urishning oddiygina yo‘llaridan biri bo‘lsa kerak. 

Qisqacha aytganda, shu vaqt davomida tor doiradagi tashkilotlarning manfaatini ko‘zlab qisqa vaqtli yechimlar qilinishi oqibatida ekologiyaga jiddiy zarar yetkazilyapti. 

– Bu borada Shveytsariya tajribasi bilan bo‘lisha olasizmi? Bilamiz, bu davlat dunyoning eng toza va chiroyli mamlakatlaridan biri hisoblanadi. U yerda aholining ekologiyaga bo‘lgan munosabati qanday?

– Shveytsariyada tabiat, ekologiya masalasida sharoitlar ancha yaxshi. Chunki buning sabablaridan biri – uning geografik joylashuvidir. Yevropani bekorga «yashil qit’a» deyishmaydi. Okeanga yaqinligi, tog‘ tizmalari, suv havzalarining ko‘pligi o‘z-o‘zidan tabiatni yaxshi sharoitlarda ushlashga yordam beradi. Ammo tabiiyki, bu yerda yashovchi insonlar, tashkilotlarning ham bu narsaga bo‘lgan munosabati, e’tibori, bu yo‘nalishda qilinayotgan ishlar ham atrof-muhitning yaxshi saqlanishidagi eng asosiy sabab hisoblanadi. Aholining munosabatiga keladigan bo‘lsak, bu yerda bolalar bolaligidan ota-onasi, atrofdagi jamiyat hamda tashkilotlarning ekologiyaga e’tibor berayotgani, har bir kichik masaladan tortib, kattasigacha muhim sanalayotganini ko‘rib, ulg‘ayadi va tabiiyki, bolaning o‘zi ham ekologiyaga shunday munosabatda bo‘ladi.

Sharoitlar masalasiga keladigan bo‘lsak, menga Shveytsariyadagi shaharsozlikda bir narsasi juda yoqadi, O‘zbekistonda ham shuni ko‘rishni xohlardim. Shveytsariya ham o‘zimiznikiga o‘xshab, kichkina-kichkina shahar, tumanlarga bo‘lingan. Shu hududlarning har birida sun’iy o‘rmonlar tashkil etilgan. Ma’lum bir joyni belgilab olib, o‘sha yerga kerakli sonda daraxt va o‘simliklar ekilib, o‘rmonlar qilingan. Bu o‘rmonlar aholi uchun juda ko‘p vazifalarni bajaradi, masalan, yugurish maydonchasi, dam olish uchun sayrgoh sifatida ham foydalaniladi. Shveytsariyada dam olish kunlari odamlar do‘stlari yoki oilasi bilan BBQ qilishadi, ularning dam olishi uchun shu sun’iy o‘rmonlarda sharoitlar bor. 

Rostini aytsam, O‘zbekistonda bunaqangi sun’iy o‘rmonlarni ko‘rmaganman, shuning uchun aniq bir misol keltira olmayman. Shveytsariyada sun’iy o‘rmon tashkil qilish uchun mamlakatdagi 1 yoki 2 gektar joy ajratilib, o‘sha hudud to‘liq daraxtlar bilan qoplangan. Hozir u yerlarga borsangiz, bu daraxtlarning yoshi ancha katta. Asosiy e’tibor shu daraxtlarga qaratiladi va undan keyin aholi o‘rmondan turli xil maqsadlarda foydalanishi uchun ham sharoit bor. Bunday amaliyot aholining tabiatga bog‘lanishiga xizmat qiladi, tabiatga qayg‘urish, uni asrab-avaylashga undaydi. 

Bundan tashqari, bu yerda hududlarning hammasi o‘ta qat’iy nazorat asosida himoya qilinadi. Ya’ni ekologiyani muhofaza qilishga javobgar bo‘lgan ma’lum bir tashkilotlar o‘sha hududlardagi har bir daraxtdan tortib, umumiy hududgacha bo‘lgan yerlarni doimiy nazorat qilib borishadi. Misol uchun, biror yoshi katta daraxtni ma’lum bir sababga ko‘ra kesish kerak bo‘lsa, bu narsaga mutaxassislarni jalb qilgan holda oldindan baho berib, shu daraxtning yoniga o‘rinbosar tayyorlanadi. U daraxtni kesishdan ikki yoki uch kun oldin emas, ancha avvaldan tayyorgarlik ko‘rilib, shu daraxt ekib qo‘yiladi. Shu o‘rinbosari tayyor bo‘lgandan keyingina eski daraxtni kesib, boshqa maqsadlarda ishlatishadi. Ya’ni o‘sha hududning yashilligini doimiy ravishda bir xil qilib ushlab turishga harakat qilishadi. 

Qolaversa, avtomobil yoki poyezd yo‘llari bo‘ladimi, doimiy ravishda shularning atrofida daraxtlar, o‘simliklar bo‘lishiga e’tibor qaratiladi va har qanday sabab bo‘lishidan qat’i nazar, infratuzilmani o‘zgartirayotganda yoki yangilayotganda ham yashillikka zarar yetkazilmaydi. Bir narsa yo‘lga qo‘yib olingan, endi shu amaliyotni qat’iy nazorat qilib, yaxshilasa, yaxshilashadiki, lekin yomonlashtirishga yo‘l qo‘yishmaydi. 

– Aynan bu borada maktab ta’limi haqida ham gapirib berolasizmi? Oila muhitidan tashqari, atrof-muhitni asrash ko‘nikmalari o‘quvchilarda qanday shakllantiriladi, dasturlarda bu amaliyot qanday yo‘lga qo‘yilgan?

– Bog‘cha va maktab o‘quvchilari asosan mashg‘ulotlarini maktab hududida o‘tkazadi. Ammo ta’lim berishning O‘zbekistondan farqi shundaki, bu yerda bolalar tabiat qo‘yniga tez-tez olib chiqib turiladi. Bog‘cha bolalaridan boshlasak, hamma yerda bo‘lmasa ham, ular uchun aholi gavjum joylarda bolalar maydonchalari tashkil qilingan. Gap shunchaki maktab, ko‘p qavatli uylarning yonida joylashgan maydonchalar haqida ketmayapti, bu maydonchalar o‘sha yuqorida aytilgan sun’iy o‘rmonlarga yaqinroq hududda tashkil etilgan bo‘ladi. Ya’ni turli xil sabablar, mashg‘ulotlar bahonasida bolalar tabiat qo‘yniga tez-tez olib chiqib turiladi. Ya’ni o‘sha maktablarda o‘tiladigan fanlar, o‘quvchilarga beriladigan tushunchalardan tashqari, eng muhimi mana shunday amaliy mashg‘ulotlardir. 

Intervyuni to‘liq yuqoridagi video orqali tomosha qilish mumkin. 

Dilshoda Shomirzayeva suhbatlashdi, 
Tasvirchi Mirvohid Mirrahimov, 
Montaj ustasi Nuriddin Nursaidov.