O‘zbekistonda ta’limga bo‘lgan talab unchalik yuqori emas, chunki inson kapitaliga bo‘lgan investitsiyalarning bozordagi qiymati baland emas. Lekin iqtisodiy o‘sish boshlansa, malakali kadrlarga talab oshadi, bu ularning daromadi keskin oshishiga olib keladi. Asta sekinlik bilan ta’limi bor va yo‘qlarning orasida katta farq kuzatiladi, shu farq esa ta’limga investitsiya qilishga sababchilardan biri bo‘ladi, deydi iqtisodchi Behzod Hoshimovning Kun.uz’ga bergan intervyusida.
Insonlarning bilimli bo‘lishi, buning ortidan jamiyatning ham ongi yuksalishi har davr uchun o‘ta dolzarb va muhim masala bo‘lib kelgan. Chunki mamlakat rivojlanishi bir qadar undagi ta’lim tizimining yo‘lga qo‘yilganiga bog‘liq. Ammo jarayonda boshqa omillar, misol uchun, davlatning iqtisodiy taraqqiyoti birlamchi hisoblanishi, ta’lim shundagina yaxshilanishi haqida ham fikrlar bildiriladi.
Xo‘sh, ta’lim va iqtisodiyot bir-biriga qanchalik bog‘liq? Birinchi navbatda, bulardan qaysi birining o‘sishi muhim? Kun.uz ayni mavzuni muhokama qilish uchun iqtisodchi, AQShning Viskonsin universitetidan falsafa doktori (PhD) Behzod Hoshimov bilan suhbatlashdi.
– Behzod aka, yaqinda “Manipulyativ diktatorlar” kitobining mualliflaridan biri Sergey bilan qilgan intervyungizda bir fikr ilgari surilgan ekan, ya’ni “ta’lim ko‘rgan, bilimli insonlar sinfining kengayishi sabab manipulyativ diktatorlarning ham hokimiyatini saqlab qolishi murakkablashadi. Iqtisodiy o‘sishning bazasi asli ta’lim ko‘rganlar sinfi hisoblanadi”.
Men dastlab intervyuni shundan boshlamoqchiman, ya’ni rivojlanishda bulardan qaysi birining taraqqiyoti muhim, ta’limmi yoki iqtisodiyot? Bu ikkisi bir-biriga qanchalik bog‘liq?
– Savol uchun katta rahmat. Bir-ikkita narsani aytib o‘tmoqchi edim. Birinchisi, Treysman va Go‘riyevning hammuallifligidagi kitobi, umuman demokratiyalar haqida gap ketadigan bo‘lsa, ta’lim deganda spetsifik narsani tushunishadi. Birinchisi bu – oliy ta’lim, oliy ta’lim deganda ham nihoyatda keng qamrovli ta’lim haqida gap ketyapti. Ya’ni insonlar ijtimoiy fanlardan xabardor, erkinlik g‘oyalari haqida eshitishgan [shunday odamlar haqida gapirilsa], ularni manipulyatsiya qilish nisbatan qiyinroqligi haqidagi gap edi.
So‘ragan savolingizga javob beradigan bo‘lsak, oldin iqtisodiy rivojlanishmi yoki ta’lim, yo ta’lim rivojlanishi yoki iqtisodmi deganingizda, bularni bir-biridan ajratish qiyinroq. Odatda iqtisodiy rivojlanish natijasida ta’limga bo‘lgan talab oshib boradi va bu orqali ta’lim ham rivojlanadi. Bu ikki narsa bir-birini rivojlantirib boradi. Buni qanday ma’noda tushunsak bo‘ladi? O‘zbekistondek davlatni olsak, ta’limga bo‘lgan talab unchalik katta emas, chunki inson kapitaliga bo‘lgan investitsiyalarning bozordagi qiymati unchalik baland bo‘lmasligi mumkin. Lekin iqtisodiy o‘sish boshlansa, shu jarayonda malakali insonlarga talab oshadi, bunday toifadagi insonlarning ko‘payishi esa ularning daromadi keskin oshishiga olib keladi. Ya’ni ta’limi bor va yo‘qlarning orasida katta farq kuzatiladi, shu farq esa insonlarning ta’limga investitsiya qilishiga sababchilardan biri bo‘ladi. Shuning uchun iqtisodiy rivojlanish kuzatilgan mamlakatlarda ta’limning sifati ham, qamrovi ham oshib boradi. Iqtisodiy rivojlanishsiz ta’limga investitsiya qilish yoki uning o‘sishiga erishish o‘zidan o‘zi qiyin. Ta’limga qilingan investitsiyalar qaysidir joylarda pullashtirishning iloji bo‘lmasa, ya’ni masalan, bir xil mamlakatlar bor, o‘zining bozori uncha rivojlanmasa ham ulardagi kvalifikatsiyasi yuqori, malakasi yuqori bo‘lgan insonlar chet el mehnat bozorlarida o‘z baxtlarini topishadi va shu sabab iqtisodiyoti rivojlanmagan bo‘lsa ham, ularning ta’limi rivojlangan bo‘lishi mumkin.
