XX asr boşlarida Turkiston ölkasida vujudga kelgan jadidçilik ğoyasi yangiça tafakkur va islohotlarning yoritgiçi edi. U nafaqat ta’lim yoki madaniy-ma’rifiy uyğoniş, balki çuqur siyosiy va huquqiy yuksalişni ham özida mujassam etgandi. Köplab bosim, qarşilik va tazyiqlar şaroitida jadidlar örnatilgan dogmatik tartib-qoidalarga dadil qarşilik körsatib, dunyoviylikni, konstitutsiyaviylikni, ayollar huquqlarini va xalqimizning öz taqdirini özi belgilaşdek milliy istiqlolini öz içiga olgan keng qamrovli ğoya va islohotlarni ilgari surdi.
Jadid islohotçilari faqat madaniy yoki pedagogik özgarişlar bilan kifoyalanib qolmadi – ularda juda jiddiy siyosiy ambitsiyalar – mavjud tuzumni tubdan isloh qiliş maqsadi ham bor edi. Mintaqada rus ta’sirining kuçayişidan xavotirga tuşgan jadidlar ölkada monarxiya hokimiyatini çeklab, uni tubdan qayta qurişni va boşqaruvda ommaga kengroq örin beradigan siyosiy manzarani tasavvur qildi.
Xususan, ular diniy idoralarning siyosiy işlardagi vakolatlarini çeklaşga intilib, boşqaruvni keng qamrovli sekulyarizatsiya qiliş ğoyasini ilgari surdi. Jumladan, Abdurauf Fitrat singari faol jadidlar diniy muassasalar konservatizm qal’asiga aylanib, modernizatsiyaga tösqinlik qilayotganini uqtirdi.
Jadidlar fuqarolar erkinliklarini huquqiy mustahkamlaş va suverenitetni ta’minlaşga yönaltirilgan huquqiy asosni yaratişga qaratilgan konstitutsiyaviy ğoyalarni ilgari surdi. Masalan, “Yoş buxoroliklar”ning 1917 yilgi islohot loyihasi nafaqat vakillik parlamenti, balki, söz erkinligi, matbuot erkinligi, qonun oldida tenglik va qonuniy jarayonning kafolatlarini ham talab qildi.
Bunday konstitutsiyaviy-huquqiy ğoya jadidlarning butun Turkistonda milliy uyğoniş va özini özi boşqariş, taqdirini özi hal etişga çorlovçi şiddatli tarğibotiga mos tuşdi. Çor hukmdorlarining, keyin esa şöroviy zöravonlikning şafqatsiz tahdidiga duç kelganiga qaramay, Behbudiy, Avloniy, Siddiqiy Ajziy, Ibrat, Abdulla Qodiriy, Çölpon, Xamza kabi jadid ziyolilari özbek milliy ongini, ğururini faol tarbiyalab yuksaltirişga urindi. Ularning tarğibot hamda tarbiyaviy işlari bevosita vatanparvarlik, millatparvarlik va siyosiy mustaqillikka erişişga qaratildi.
1917 yilgi “Yoş buxoroliklar”ning jamiyat boşqaruvini isloh qiliş dasturi – mazkur harakat tomonidan ilgari surilgan keng qamrovli islohotlar jadvali – jadidlar siyosiy-huquqiy qaraş va intilişlarining çöqqisini ifodaladi. Fayzulla Xöjayev, Mahmudxöja Behbudiy va boşqalar tomonidan tuzilgan mazkur dastur Buxoro amirligining mustabid apparatini butkul yöq qilişni dadillik bilan talab qildi.
