Yevrosiyo böylab Tinç okeanidan Atlantika okeanigaça – dunyoning eng uzun temiryöl yönalişlari qayerda joylaşgan?
|17:00 / 16.06.202412 21611 min
2014 yilda Xitoy “Yangi ipak yöli” nomi bilan yangi temiryöl yönalişi oçdi. Bu yönaliş uzunligi 13 052 km bölib, unda poyezd Xitoyning Iu şahridan Ispaniya poytaxti Madridgaça boradi. 2021 yilda Laosda 414 km uzunlikda temiryöl qurildi va şundan söng Singapurdan Portugaliyagaça poyezdda boriş imkoniyati paydo böldi. Biroq “Yangi ipak yöli”dan farqli ravişda Singapur-Portugaliya yönalişida muntazam qatnovlar yölga qöyilmagan.
Temiryöllar qurilişi XIX asr boşlarida boşlangan bölsa-da, keyinçalik avtomobil transporti rivojlanganda ham uning ahamiyati pasaymadi. Hanuzgaça u turli yuklarni va yölovçilarni taşişda muhim transport vositasi bölib qolmoqda.
Bugun dunyoning 140 davlatida temiryöllar bor. Ma’lumotlarga köra, 2023 yilda dunyo böylab taşilgan yuklarning 23 foizi temiryöllar orqali taşilgan.
Temiryöllarda yuk va yölovçi taşişda AQŞ, Xitoy, Rossiya, Kanada, Hindiston, Germaniya, Fransiya, Argentina, Avstraliya va Braziliya kabi davlatlar yetakçilik qiladi.
XX asr va XXI asrning boşlarida dunyodagi eng uzun temiryöl yönalişi Transsibir yönalişi edi. Bu yönaliş Moskvadan Uzoq Şarqdagi Vladivostok şahrigaça borardi.
2014 yilda Xitoy tomonidan “Yangi ipak yöli” nomi bilan yangi temiryöl yönalişi oçildi. Bu yönalişda poyezd Xitoyning Iu şahridan Ispaniya poytaxti Madridgaça boradi. Uning umumiy uzunligi 13 052 kilometrni taşkil etadi.
“Yangi ipak yöli” bir muddat dunyodagi eng uzun temiryöl yönalişi bölib turdi. 2021 yilga kelib Laosning Boten va Viyentyan şaharlari örtasida 414 kilometrlik temiryöl uçastkasi foydalanişga topşirildi.
Şundan söng Singapurdan Portugaliyagaça bölgan masofada dunyoning eng uzun temiryöl liniyasi paydo böldi. Biroq “Yangi ipak yöli” liniyasidan farqli ravişda Singapur-Portugaliya yönalişida poyezdlar qatnamaydi.
The Times naşrining xabar berişiça, Laosdagi temiryöl uçastkasi bitgandan söng Lissabondan Singapurgaça bölgan 18,6 ming kilometrlik yölni poyezdda Parij, Moskva va Pekin orqali 3 haftada bosib ötiş mumkin böladi.
Ma’lumot uçun, Laosdagi yölni “Bir kamar bir yöl” dasturi doirasida Xitoy qurib bergan. Quriliş işlari 5 yil davom etgan va unga 6 mlrd dollar mablağ sarflangan.
Quyida dunyoning eng uzun temiryöl yönalişlari haqida ma’lumot beramiz.
10. Şanxay – Lxasa 4 373 kilometr
Xitoy şarqidagi Şanxay şahridan uning janubiy-ğarbiy qismida joylaşgan Tibet poytaxti Lxasa şahriga yuradigan poyezd Xitoyning sakkizta provinsiyasidan ötadi.
Mavzuga oid
Şanxaydan yölga çiqqan poyezd Lxasaga yetib borişi uçun vaziyatga qarab 47-50 soat vaqt kerak böladi.
Şanxay – Lxasa yönalişida yuradigan poyezddan asosan sayyohlar foydalanadi. Tibetni tomoşa qilişga kelayotgan xitoylik va xorijlik sayyohlar asosan şu poyezdda yuradi.
Xitoy hukumati Lxasaga temiryöl yönalişi qurib, Tibetni iqtisodiy rivojlantiriş va hududda sayyohlikni rivojlantirişni maqsad qilgandi.
Bu loyiha öz samarasini berdi. Keyingi yillarda Tibetga xorijiy va içki sayyohlar kelişi keskin oşdi.
9. Çikago – Los-Anjyeles: 4 390 kilometr
Çikago şahri AQŞning şimoliy-şarqida, Los-Anjyeles mamlakat ğarbida joylaşgan. Bu ikki şaharni boğlovçi temiryölning uzunligi 4 390 kilometrni taşkil etadi va u AQŞdagi eng uzun yönaliş hisoblanadi.
Bu yönalişda poyezd manzilga yetgunça örtaça 60-65 soat harakatlanadi. U AQŞning yettita ştatini kesib ötadi va yölda 40 ta bekatda töxtaydi.
Uşbu poyezdda asosan sayyohlar taşiladi. Ular bu yönalişda AQŞning noyob va xilma-xil tabiatini tomoşa qilişga muvaffaq böladi.
Çikago-Los-Anjyeles yönalişida yölovçi taşiş bilan asosan davlatga qaraşli Amtrak kompaniyasi şuğullanadi. Kompaniya uzoq davom etadigan sayohatda yölovçilarni zeriktirmaslik uçun vagonlarni tarixiy aşyolar bilan jihozlagan.
Bundan taşqari, yölovçilarga xizmat körsatadigan xodimlar ham grim qilgan holda Gollivud aktyorlari qiyofasida yölovçilarga xizmat qiladi.
AQŞ temiryöl tarmoqlari böyiça dunyoda birinçi örinda turadi. Mamlakatda tortilgan temiryöl liniyalarining umumiy uzunligi 250 000 kilometrni taşkil etadi.
8. Xarbin – Xaykou: 4 458 kilometr
Xeylunszyan provinsiyasi markazi Xarbin şahrini Xaynan orolidagi Xaykou şahri bilan boğlaydigan temiryöl Xitoydagi eng uzun yönalişlardan biri hisoblanadi.
Uşbu yönalişda muntazam qatnovlar 2013 yilda boşlangan. Poyezdlar manzilga yetgunça 66 soat yuradi va 52 ta bekatda töxtab ötadi.
Yönaliş Xitoyning şimoliy va şarqiy qismini janubiy qismi bilan boğlaş uçun oçilgan.
Xaynan oroli özining dam oliş maskanlari bilan juda maşhur. Yangi temiryöl liniyasining oçilişi mahalliy dam oluvçilarning orolga yetib olişini ança qulaylaştirdi.
7. Toronto – Vankuver: 4 466 kilometr
Xuddi Çikago – Los-Anjyeles temiryöli kabi Toronto – Vankuver yönalişi ham Kanada şarqidan uning ğarbiy qismigaça davom etadi.
Toronto mamlakat şarqida, Vankuver esa uning ğarbida joylaşgan. Har ikki şaharni 4 466 km uzunlikdagi temiryöl yönalişi boğlab turadi.
Bu yönalişda asosan VIA Rail kompaniyasining poyezdlari qatnaydi va Torontodan Vankuvergaça Kanadaning tabiati bilan tanişib ketiş mumkin böladi. Yöllarda hatto turli yovvoyi hayvonlar ham uçraydi.
Bu yönalişda temiryöl baland toğlar, toğ örmonlari, tik qoyali daralar oralab tortilgan. Poyezdlar manzilga yetgunça yölovçilar umuman zerikib qolişmaydi.
Toronto – Vankuver yönalişida poyezdlar qariyb 4 sutka, 85-90 soat yuradi va yöllarda 66 ta bekatda töxtab ötadi. Ular orasida Vinnipeg, Saskatun va Edmonton şahri vokzallari ham bor.
6. Urumçi – Guançjou: 4 684 kilometr
Urumçi – Guançjou temiryöl marşruti Xitoyning ğarbiy va şarqiy qismlarini boğlaydi. Uşbu yönalişda uç turdagi poyezdlar qatnaydi.
Bular Z138/Z135, T38/T35, L908/L905 reyslaridir. Z turdagi poyezdlar tezyurar hisoblanadi. Ular 31 ta bekatda töxtaydi va 49,5 soatda manzilga yetadi. T turdagi poyezdlar 55 soatda, uçinçi, L turdagi poyezdlar 65 soatda manzilga yetadi.
5. Inin – Şanxay: 4 742 kilometr
Inin–Şanxay temiryöl yönalişi Xitoyning şimoliy-ğarbini dunyoning eng yirik şaharlaridan biri bölgan Şanxay bilan boğlaydi.
Bu yönalişda poyezdlar ilk marta 2014 yil 10 dekabrdan boşlab qatnay boşlagan. Poyezdlar qatnov davomida yettita provinsiyani kesib ötadi va 32 ta bekatda töxtaydi.
Ular orasida Nilki, Kuytun, Tszinxe, Tsaven, Turfan, Urumçi, Şanşan va Xami şaharlaridagi vokzallar ham bor. Inin–Şanxay yönalişida poyezdlar örtaça 56-60 soat yurişadi.
4. Lxasa – Guançjou: 4 980 kilometr
Dunyodagi eng uzun temiryöllardan yana biri Lxasa-Guanjou yönalişi hisoblanadi. Bu yölning uzunligi 4 980 km bölib, u Tibetning ma’muriy markazi Lxasa şahrini Xitoy şarqidagi Guanjou bilan özaro boğlaydi.
Uşbu temiryölda ham tezyurar poyezdlar qatnaydi va ular vaziyatga qarab örtaça 54-60 soatda manzilga yetadi.
Lxasa-Guanjou yönalişida qatnaydigan poyezdlar Çençjou, Lançjou, Uçan va Sian kabi yirik şaharlar vokzallarida ham töxtab ötadi.
Uşbu yönalişdan ham asoson mahalliy sayyohlar foydalanişadi, poyezdlar restoranida xitoy milliy oşxonasining 100 dan oşiq taomlari tayyorlanadi.
Vagon xizmatçilari yölovçilarga ma’lumotlarni uç tilda: xitoy, ingliz va tibet tillarida e’lon qilib boradi.
3. Moskva – Pekin: 8 984 kilometr
Moskva-Pekin yönalişida poyezdlar 1954 yildan qatnay boşlagan. Öşandan buyon bu yönalişda poyezdlar muntazam qatnab kelmoqda.
Moskvadan yölga çiqqan poyezd qariyb 9 ming kilometr yöl bosib, Pekinga yetib boradi. Yöl vaqti 145 soatni taşkil etadi va yönaliş davomida poyezd 44 ta bekatda töxtab ötadi.
Uşbu yönalişning katta qismi Transsibir temiryöl magistrali orqali ötadi va Rossiyaning Çita şahriga borib yöl Xitoy tomon buriladi.
Poyezd Rossiya va Xitoy çegarasidagi bojxona nazorat bekatida uzoq töxtab qoladi. Bu yerda yölovçilarni bojxona körigidan ötkaziş va vagonlarning ğildiraklarini Xitoy temiryöllariga moslaş uçun 6 soat vaqt sarflanadi.
2. Moskva – Vladivostok: 9 289 kilometr
Moskva-Vladivostok örtasida ilk poyezd 1903 yilda harakatlangan. Öşanda Transsibir temiryöli orqali yurgan poyezd Sibirda Xitoy hududiga ötgan va Şarqiy-Xitoy temiryöli orqali Vladivostokka yetib borgan.
1916 yilda Xabarovsk yaqinida Amur daryosi ustiga köprik quriladi. Şundan söng Moskva-Vladivostok yönalişidagi poyezdlarning yöli biroz qisqaradi.
Moskva-Vladivostok yönalişidagi poyezdlar yuradigan Transsibir temiryöl liniyasining tarixi XIX asrning oxiriga, aniqroği, 1891 yilga borib taqaladi.
Öşanda Rossiyaning Yevropa qismini Uzoq Şarqdagi şaharlar bilan boğlaş rejasi tayyorlanadi. Ma’lum bir uçastkalarda temiryöl liniyalari quriladi. Biroq işlarni oxiriga yetkaziş uçun Rossiyada mablağ yetmasdi.
XX asr boşlarida Moskvadan avvaliga Sibirdagi, söng Xitoy orqali Vladivostokka poyezdlar qatnay boşlaydi. Rossiyaning Yevropa qismi bilan Uzoq Şarqdagi şaharlarni temiryöl orqali tutaştiriş, rejalangandan qariyb yuz yil ötganidan söng 1984 yilga kelibgina amalga oşiriladi.
Bungaça esa 50–60 yil davomida Transsibir temiryöl magistrali va Baykal – Amur magistral temiryöli qurildi. Poyezdlar esa Uzoq Şarqqa Xitoy orqali harakatlanişda davom etadi.
Moskvadan Vladivostokka boradigan poyezd 178 soat yoki yetti sutka yuradi. Uzunligi 9 288 km bölgan bu yönalişda qatnaydigan poyezdlar 70 taça bekatda töxtab ötadi.
Uşbu yönalişda yuradigan sayyohlar Rossiyaning juda katta hududlarini, jumladan, Sibir va Baykal kölini tomoşa qiliş imkoniyatiga ega böladi.
1. Iu – Madrid: 13 052 kilometr
Iu şahri Xitoy şarqidagi Çjetszyan provinsiyasida joylaşgan. Bu şahar xalqaro darajadagi katta-katta ulgurji bozorlari bilan maşhur. Şu sababli Iuni “Dunyo supermarketi” deb ataşadi.
2014 yilda Xitoy tomoni Iu şahridan Ispaniya poytaxti Madrid şahriga yangi poyezd yönalişini taşkil qildi. Bundan maqsad Xitoy mahsulotlarini temiryöllar orqali Ğarbiy Yevropaga yetkazib beriş edi.
Öşanda Iu şahridan yölga çiqqan poyezd sakkiz mamlakat – Xitoy, Qozoğiston, Rossiya, Belarus, Polşa, Germaniya, Fransiya va Ispaniya hududi böylab yurib, 21 kun deganda Madridga yetib bordi.
Öşandan buyon Xitoy va Ispaniya orasida poyezd muntazam qatnamoqda. Iu-Madrid yönalişining uzunligi 13 ming kilometrdan oşadi. Xitoy bu yönalişni “Yangi ipak yöli” deb nomlagan.
Iu-Madrid yönalişini oçişdan avval Xitoy ayrim joylarda temiryöllar quriş va ta’mirlaş uçun 40 mlrd dollar mablağ sarflagan.
