Akayev, Yanukoviç, endi Asad – Moskvadan panoh topgan sobiq hukmdorlar

Söng Rossiyadan ularni Bişkekka topşiriş söraladi. Biroq Rossiya tomoni bu sörovni e’tiborsiz qoldiradi. Köp ötmay u Rossiya poytaxtidagi institutlarning biriga öqituvçi bölib işga kiradi va hozirda ham Moskvada yaşab kelmoqda.

Viktor Yanukoviç, Ukraina prezidenti

1950 yilda tuğilgan Viktor Yanukoviç Ukrainani 2010 yil 25 fevraldan 2014 yil 22 fevralgaça boşqaradi. U ilk marta 2004 yilda mamlakat prezidenti böliş uçun urinib köradi.

Öşanda Yanukoviç saylovda ğalaba qozongani haqida xabarlar tarqalgaç, mamlakat böylab namoyişlar boşlanib ketadi. Oxir-oqibat Yanukoviç emas, uning saylovdagi raqibi Viktor Yuşçenko Ukraina prezidenti böladi.

2010 yil yanvarda ötkazilgan saylovda bu safar Yanukoviç ğalaba qozonadi va mamlakat rahbariga aylanadi. 2013 yil noyabrda u Vilnyusda ötkaziladigan Yevropa hamkorligi sammiti arafasida Ukrainaning Yevropa Ittifoqi bilan integratsiyalaşuvi haqidagi kelişuvni imzolaşdan boş tortadi.

Şundan söng Kiyevda norozilik namoyişlari boşlanib ketadi. Oxir-oqibat Yanukoviç 2014 yil fevral oyi oxirida Rossiyaga qoçib ketadi. Hozirda u Moskvada yaşayotgani aytiladi.

2019 yil 24 yanvar kuni Kiyevdagi Obolon tumani sudi Yanukoviçni davlatga xiyonat qilganlikda aybdor deb topadi va unga sirtdan 13 yil qamoq jazosi beriladi. Şuningdek, unga Ğarb mamlakatlari tomonidan sanksiya e’lon qilingan.

Başar Asad, Suriya prezidenti

1965 yilda tuğilgan Başar Asad Suriyani 2000 yil 17 iyuldan 2024 yil 8 dekabrgaça boşqardi. Ungaça bu davlatni 30 yil uning Otasi Hafiz Asad boşqargan.

Bu oila mansub bölgan Alaviylar jamoasi Suriyada ozçilikni taşkil etadi. Şu sababli Suriya xalqi avvaliga Hafiz Asadning, keyin Başar Asadning boşqaruviga qarşi bölgan. Lekin ularning ikkalasi ham mamlakatni juda qattiqqöllik bilan boşqargan.

Asadlar öz hukmronligi davrida muxolifatni, özlariga qarşi çiqqanlarni va özgaça fikrlaydiganlarni ayovsiz jazolaşadi. Ota va öğilning Suriyani uzoq yillar davomida boşqarişi ham ana şu qattiqqöllik tufayli edi.

2024 yil dekabr boşlarida Asad rejimiga qarşi bölgan kuçlar faollaşadi va birin-ketin yirik şaharlarni egallay boşlaydi. Ular Damaşqqa yaqinlaşganda Başar Asad Il-76 samolyoti bilan poytaxtdan uçib ketadi.

Köp ötmay samolyot radarlardan yöqoladi. OAV u ötirgan samolyot halokatga uçragan bölişi mumkinligini yozayotgan paytda Başar Asad Moskvaga qoçib ketgani haqida xabarlar çiqadi. U hozir ham Rossiya poytaxtida yaşamoqda.

Asad taxtdan ağdarilmasdan avval turli davlatlar va ayrim xalqaro taşkilotlar uni harbiy jinoyatlar sodir etganlikda va tinç aholini qirganlikda ayblagandi.

Suriya hukumati hozirgi davrda Moskvadan uni Damaşqqa topşirişni talab qilib kelmoqda. Agar bu iş amalga oşsa, Asad öz yurtida jinoiy javobgarlikka tortiladi.

Belarus, AQŞ va boşqa davlatlarga qoçganlar

Qurmanbek Bakiyev, Qirğiziston prezidenti. 1949 yilda tuğilgan Bakiyev 1990 yildan boşlab turli vazifalarda işlab keladi va 2000 yildan 2005 yilgaça ikki marta Qirğiziston boş vaziri böladi.

2005 yilda bölib ötgan “Lola inqilobi”dan söng Bakiyev bir muddat prezident vazifasini bajaruvçi böladi. Söng navbatdan taşqari ötkazilgan prezident saylovida ğalaba qozonib, rahbarlikni davom ettiradi.

2009 yilda Qirğizistonda navbatdagi saylov ötkaziladi, unda Bakiyev ğolib çiqadi. Biroq 2010 yilga ötib mamlakatda unga qarşi norozilik namoyişlari boşlanadi. Bakiyev poytaxtdan Qirğiziston janubidagi Jalol-Obod viloyatiga qoçadi.

2010 yil 15 aprel kuni Bakiyev va muxolifat liderlari örtasida muzokara ötkaziladi. Bakiyev xavfsizligi ta’minlanişi evaziga hokimiyatdan voz keçişga rozi böladi. U öşa kuni Qozoğiston orqali Belarusga yöl oladi.

Keyinçalik Bakiyevga nisbatan bir neçta jinoyat işlari qözğatiladi. Sud unga sirtdan 25 yil qamoq jazosi tayinlaydi. Qirğiziston tomoni Bakiyevni qidiruvga bergan. Hozirda u Minskda yaşab kelayotgani aytiladi.

Ferdinand Markos, Filippin prezidenti. 1917 yilda tuğilgan Ferdinand Markos 1965 yilda ötkazilgan saylovda ğalaba qozonib, Filippin prezidenti böladi. 1969 yildagi saylovda u yana ğolib çiqadi.

1972 yilda Markos parlament hamda siyosiy partiyalar bilan kelişa olmay qoladi va mamlakatda favqulodda vaziyat e’lon qiladi. Söng konstitutsiyani yangilaydi va kommunistik partiya faoliyatiga ruxsat beradi.

1983 yilda muxolifat yetakçisi Benigno Akino öldiriladi. 1986 yilda muddatidan avval prezidentlik saylovi ötkazilib, unda yana Markosning ğalaba qozongani e’lon qilinadi.

Şunda Akinoning bevasi Korason Akino boşçiligidagi muxolifat namoyişlarni boşlaydi. Bu safar Markos öz hokimiyatini saqlab qololmaydi va AQŞning Havayi orollariga qoçib ketadi. Oradan 3 yil ötgaç u şu yerda vafot etadi.

Jan-Klod Dyuvale, Gaiti prezidenti. 1951 yilda tuğilgan Jan-Klod Dyuvale Haitida hokimiyat tepasiga 1971 yilda otasining vafotidan söng keladi va mamlakatni 1986 yil 6 fevralgaça boşqaradi. 1971 yilgaça Haitiga uning otasi Fransua Dyuvale hukmronlik qilgan.

1985 yilda Haitida konstitutsiyaga özgartiriş kiritiş yuzasidan referendum ötkaziladi. Yangi konstitutsiyada Jan-Klod Dyuvale umrbod rahbar bölişi, özidan keyingi prezidentni belgilaşi va boş vazirni tayinlaş ham prezident vakolatiga ötkazilişi belgilangandi.

Konstitutsiyadagi bu özgarişlarni muxolifat qabul qilmaydi va namoyişlar boşlanadi. Mamlakatda harbiy holat e’lon qilinadi. Oxir-oqibat 1986 yil 7 fevral kuni Dyuvale oilasi bilan Fransiyaga qoçib ketadi.

25 yildan söng 2011 yil Jan-Klod Dyuvale xotini bilan Haitiga qaytib keladi. Oradan ikki kun ötgaç, uni hibsga olişadi. Jan-Klod Dyuvale korrupsiya va boşqa jinoyatlarni sodir etganlikda ayblanadi.

Biroq uni jazolaşga ulgurişmaydi. Jan-Klod Dyuvale 2014 yil 4 oktyabr kuni Haiti poytaxti Port-o-Prens şahrida vafot etadi. Öşanda u 63 yoşda edi.

Alberto Fuximori, Peru prezidenti. 1938 yilda tuğilgan Fuximorining millati yapon bölib, uning ota-onasi Peruga 1934 yilda Yaponiyadan köçib borgan edi.

1990 yilda Fuximori prezidentlik uçun nomzodini qöyadi va ğalaba qozonib, Peru prezidentiga aylanadi. 1995 yilda ötkazilgan prezidentlik saylovida u yana ğolib çiqadi.

2000 yilda Fuximori uçinçi marta saylovda ğalaba qozongaç, mamlakat böylab namoyişlar boşlanib ketadi va u qoçişga majbur böladi. Fuximori 2000 yil 13 noyabr kuni Bruneyda bölib ötadigan Osiyo-Tinç okeani iqtisodiy hamkorligi taşkiloti (APEC) forumida qatnaşiş uçun Perudan uçib ketadi.

14 noyabr kuni esa Bruneydan Yaponiyaga uçib boradi va ortga qaytmaydi. Peruda Fuximoriga nisbatan jinoyat işi qözğatiladi va hukumat bir neça marta Yaponiyadan uni topşirişni talab qiladi. Biroq yaponlar Fuximorini bermaydi.

2005 yil noyabrda Fuximori Çiliga borganda uni Interpol orderi bilan hibsga olişadi. 2007 yil sentabrda Çili sobiq prezidentni Peruga topşiradi. Fuximori 25 yil qamoq jazosi oladi.

2023 yilda Peru konstitutsion sudi Fuximorini ozod qiliş haqida qaror qabul qiladi. Bu paytda u 85 yoşda edi. Oradan bir yil ötgaç, u 86 yoşida vafot etadi.

Zayn al-Obidin Ben Ali, Tunis prezidenti. 1936 yilda tuğilgan Ben Ali 1987 yilda mamlakat boş vaziri etib tayinlanadi. Öşa yili noyabrda Tunisda “Yasmin inqilobi” bölib ötadi va amaldagi prezident Habib Burgiba ağdariladi. Uning örnini Ben Ali egallaydi.

2010 yilda Tunisda “Ikkinçi Yasmin inqilobi” deb nomlangan namoyişlar boşlanadi va 2011 yilda Ben Ali iste’foga çiqib, Saudiya Arabistoniga qoçadi.

Tunisda unga nisbatan jinoyat işi qözğatiladi. 2012 yilda Tunis oliy sudi Ben Alini sirtdan umrbod qamoq jazosiga hukm qiladi. U uzoq davom etgan kasallikdan söng, 2019 yilda 83 yoşida Saudiyada vafot etadi.

Aşraf Ğani, Afğoniston prezidenti. 1949 yilda tuğilgan Aşraf Ğani ilk bor 2009 yil Afğoniston prezidenti bölişga urinib köradi. Biroq saylovda Hamid Karzayga yutqazadi.

2014 yilda ötkazilgan navbatdagi saylovda Aşraf Ğani boşqa nomzod Abdulla Abdullani ortda qoldirib, ğolib çiqadi va Afğoniston prezidentiga aylanadi. U 2019 yilda ötkazilgan saylovda ğalaba qozonib, ikkinçi muddatga ham mamlakat prezidenti böladi.

Biroq 2021 yilda “Tolibon” harakati faollaşadi va avgust oyiga borib mamlakat hududining katta qismini öz nazoratiga oladi. Söng Kobulni şturm qilişga tayyorgarlik köra boşlaydi.

15 avgust kuni Aşraf Ğani BAAga qoçib ketadi va hokimiyat “Tolibon” tasarrufiga ötadi. U hozir şu davlatda yaşayotgani aytiladi. Turli ma’lumotlarga köra, Aşraf Ğani Afğonistondan qoçiş paytida özi bilan ança miqdorda naqd dollarlarni olib çiqib ketgan.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.